Zaštitnik građana je u postupku kontrole zakonitosti i pravilnosti rada Ministarstva unutrašnjih poslova, pokrenutom po primljenoj pritužbi, utvrdio nedostatke u vezi sa postupanjem policijskih službenika prema građaninu, koji se sastoje u nanošenju povreda po glavi i telu nezakonitim postupanjem tokom njegovog lišenja slobode u Novom Sadu. Navedenim postupanjem njemu je povređeno pravo na nepovredivost fizičkog i psihičkog integriteta i pravo na dostojanstvo.
O povredama koje su mu konstatovane na lekarskom pregledu obavljenom u službenim prostorijama i navodima građanina o načinu njihovog nastanka Policijska uprava u Novom Sadu, Policijska ispostava Stari grad nije obavestila nadležno javno tužilaštvo, a izostalo je i pravilno i potpuno dokumentovanje primenjenih policijskih ovlašćenja – zapisnik o zadržavanju lica nije vođen, a vreme trajanja zadržavanja u rešenju o zadržavanju nije pravilno računato niti su u istom sadrži podaci o ostvarivanju prava zadržanog lica.
Dajući razloge za navedene preporuke, Zaštitnik građana je između ostalog naveo:
Članom 190 stav 1. tačka 4) Zakona o prekršajima (“Sl. glasnik RS”, br. 65/2013, 13/2016, 98/2016 – odluka US, 91/2019 i 91/2019 – dr. zakon) propisano je da ovlašćeni policijski službenici mogu i bez naredbe suda privesti lice zatečeno u vršenju prekršaja ako se dovođenjem sprečava u nastavljanju izvršenja prekršaja, odnosno ako postoji opasnost da će neposredno nastaviti sa činjenjem prekršaja, ponoviti prekršaj ili da će izbeći prekršajni postupak. Stavovima 3, 4 i 6. istog člana propisano je da, ako je u slučajevima iz stava 1. tog člana osumnjičeni zatečen u vršenju prekršaja i ne može se odmah privesti u sud, a postoje osnovi sumnje da će pobeći ili opasnost da će neposredno nastaviti da vrši prekršaje, ovlašćeni policijski službenik može osumnjičenog zadržati najduže 24 časa; u slučaju iz stava 3. ovog člana, ovlašćeni policijski službenik dužan je da bez odlaganja o zadržavanju obavesti lice po izboru zadržanog lica; o privođenju osumnjičenog donosi se rešenje o zadržavanju.
Članom 33. stav 1. tačka 7) i 9) Zakona o policiji (“Sl. glasnik RS”, br. 6/2016, 24/2018 i 87/2018) propisano je da se pri obavljanju policijskih poslova, Policija pridržava utvrđenih i dostignutih standarda policijskog postupanja, uzimajući u obzir međunarodno opšte prihvaćene standarde postupanja koji se odnose na: zabranu mučenja i primene nečovečnih i ponižavajućih postupaka; pridržavanje profesionalnog ponašanja i integriteta…
Članom 32. istog zakona propisano je da se obavljanje policijskih poslova zasniva na načelima profesionalizma, depolitizacije, saradnje, ekonomičnosti i efikasnosti, zakonitosti u radu i srazmernosti u primeni policijskih ovlašćenja, kao i drugih načela kojima je uređeno delovanje organa državne uprave, delovanje državnih službenika i postupanje u upravnim stvarima; da je u obavljanju policijskih poslova dozvoljeno primenjivati samo mere i sredstva prinude koja su utvrđena zakonom i kojima se rezultat postiže bez ili sa što manje štetnih posledica po lice prema kome se mere preduzimaju.
Princip srazmernosti, propisan u članu 68 ovog zakona podrazumeva da primena policijskog ovlašćenja mora biti srazmerna potrebi zbog koje se preduzima. Primena policijskog ovlašćenja ne sme izazvati veće štetne posledice od onih koje bi nastupile da policijsko ovlašćenje nije primenjeno. Između više policijskih ovlašćenja primeniće se ono kojim se zadatak može izvršiti sa najmanje štetnih posledica i za najkraće vreme. Prilikom primene sredstava prinude nastojaće se da njihova upotreba bude postupna, odnosno od najlakšeg prema težem sredstvu prinude i, u svakom slučaju, uz minimum neophodne sile.
Članom 105. istog zakona propisano je da će policijski službenik sredstva prinude upotrebiti samo ako se na drugi način ne može izvršiti zadatak i to suzdržano i srazmerno opasnosti koja preti zakonom zaštićenom dobru i vrednosti, odnosno težini dela koje se sprečava ili suzbija; policijski službenik uvek će upotrebiti najblaže sredstvo prinude kojim se može postići zakoniti cilj, srazmerno razlogu upotrebe i na način kojim se službeni zadatak izvršava bez nepotrebnih štetnih posledica; policijski službenik će pre upotrebe sredstva prinude na to upozoriti lice prema kome sredstvo namerava da upotrebi, ako je to u datoj situaciji moguće i neće dovesti u pitanje izvršenje službene radnje; policijski službenici prilikom upotrebe sredstava prinude dužni su da čuvaju ljudske živote, prouzrokuju što manje povreda i materijalne štete, kao i da osiguraju da se pomoć povređenom ili ugroženom licu što pre pruži i da njegovi najbliži o tome što pre budu obavešteni; policijski službenici pohađaju obuku o upotrebi sredstava prinude koju organizuje Ministarstvo.
Članom 106. istog zakona propisano je da je policijski službenik ovlašćen da izda naređenje grupi lica da se raziđe ako se grupa protivpravno okupila ili se protivpravno ponaša ili svojim ponašanjem može da izazove nasilje ili narušavanje javnog reda; da ako se grupa ne raziđe, mogu da se upotrebe sledeća sredstva prinude: 1) fizička snaga; 2) raspršivač sa nadražujućim sredstvom; 3) elektromagnetna sredstva; 4) službena palica; 5) specijalna vozila; 6) službeni psi; 7) službeni konji; 8) uređaji za izbacivanje mlazeva vode; 9) hemijska sredstva; da se sredstva iz stava 2. tog člana mogu upotrebiti samo po naređenju načelnika policijske uprave, odnosno policijskog službenika koga načelnik ovlasti; da se ovlašćenje iz stava 3. tog člana, po pravilu daje pisano, a izuzetno u hitnim slučajevima ovlašćenje se može dati i usmeno.
Članom 108. stavovima 1-3 istog zakona propisano je da o svakoj upotrebi sredstava prinude policijski službenik u pisanom obliku podnosi izveštaj nadređenom policijskom službeniku što je pre moguće, a najkasnije 24 časa od upotrebe sredstava prinude; da izveštaj iz stava 1. tog člana sadrži podatke o sredstvu prinude i protiv koga je upotrebljeno, razlozima i osnovu upotrebe i o drugim činjenicama i okolnostima od značaja za ocenu opravdanosti i pravilnosti upotrebe sredstva prinude; da opravdanost i pravilnost upotrebe sredstva prinude ocenjuje ovlašćeni policijski službenik ili komisija sastavljena od najmanje tri člana.
Članom 113. istog zakona propisano je da se službena palica može upotrebiti radi odbijanja napada ili savlađivanja otpora lica, ako je upotreba fizičke snage bezuspešna ili se ne može postići zakoniti cilj; da se upotrebom službene palice smatra zadavanje udaraca ili primena zahvata na telu lica; da se udarci službenom palicom ne smeju zadati u predelu glave, vrata, kičmenog stuba, grudnog koša, trbušnog zida, genitalija i zglobova, osim ako su takvi udarci neophodno potrebni radi zaštite života i tela.
Član 77. stav 2. Pravilnika o policijskim ovlašćenjima (“Sl. glasnik RS”, br. 41/2019) bliže je uređeno da se pod upotrebom fizičke snage ne smatraju postupci na telu drugog lica koji omalovažavaju lice ili vređaju ljudsko dostojanstvo i lični integritet lica.
Članom 84. navedenog pravilnika bliže je uređeno da se udarac službenom palicom zadaje u predelu mišićnog tkiva tela tako da se ne prouzrokuju ili prouzrokuju što je moguće blaže telesne povrede, ako ih nije moguće izbeći; da pored ograničenja predviđenih zakonom, policijski službenik, po pravilu, službenu palicu neće upotrebiti prema licu koje pruža pasivni otpor, izuzev ako se takav otpor ne može savladati na drugi način; da se službena palica može koristiti kao sredstvo u primeni zahvata borilačkih veština sa ili bez udaraca.
Članom 30. st. 5. navedenog pravilnika bliže je uređeno da je policijski službenik koji sprovodi meru zadržavanja lica odgovoran za ostvarivanje prava zadržanog lica (bezbednost, zdravlje i dr.) od njegovog smeštaja u prostoriju za zadržavanje do prekida ili ukidanja zadržavanja, a članom 32. istog pravilnika da se vreme zadržavanja lica računa od momenta započinjanja primene policijskog ovlašćenja dovođenje kada su se stekli uslovi za zadržavanje u prekršajnom postupku, odnosno od momenta hapšenja ili odazivanja na poziv kada su se stekli uslovi za zadržavanje u krivičnom postupku.
Članom 38. ovog pravilnika bliže je uređeno da o zadržavanju lica policijski službenik sačinjava zapisnik o zadržavanju lica, koji sadrži podatke propisane u članu 111. ovog pravilnika; da zapisnik o zadržavanju lica potpisuje policijski službenik koji je lice zadržao i zadržano lice; da se primerak zapisnika uručuje zadržanom licu; da ako zadržano lice odbije da primi primerak zapisnika ili odbije da ga potpiše, policijski službenik će o tome sačiniti zabelešku na zapisniku.
Članom 111. ovog pravilnika bliže je uređeno da zapisnik o zadržavanju lica sadrži: 1) lične podatke zadržanog lica (ime, prezime, adresu, jedinstveni matični broj građana); 2) vreme početka zadržavanja; 3) pravni osnov za zadržavanje; 4) podatke o načinu upoznavanja lica za razlozima zadržavanja i njegovim pravima; 5) podatke o ostvarenim pravima zadržanog lica; 6) podatke o obaveštavanju članova porodice, drugih lica i nadležnih organa o zadržavanju lica; 7) podatke o dovođenju zadržanog lica nadležnom organu; 8) podatke o vidljivim telesnim povredama, drugim saznanjima o zdravstvenom stanju i pruženoj medicinskoj pomoći zadržanom licu; 9) podatke o privremeno oduzetim predmetima pogodnim za napad, povređivanje ili samopovređivanje; 10) podatke o vremenu i razlozima napuštanja i povratka lica u prostorije za zadržavanje; 11) vreme prestanka zadržavanja; 12) potpis zadržanog lica i policijskog službenika koji sprovodi zadržavanje.
Aktom ministra unutrašnjih poslova – Uputstvom o Metodologiji za sprovođenje istrage u slučajevima zlostavljanja od strane policije propisana je navedena metodologija. Ista je namenjena javnim tužiocima i policijskim službenicima i odnosi se na istragu slučajeva navodnog zlostavljanja od strane policijskih službenika. Istraga u slučajevima navodnog zlostavljanja, prema principima koji proističu iz odluka Evropskog suda za ljudska prava, Komiteta za ljudska prava Ujedinjenih nacija i Komiteta protiv torture Ujedinjenih nacija, treba da bude: 1) nezavisna, odnosno vođena tako da u njoj ne učestvuju i na nju ne utiču osobe čiji postupci se ispituju; 2) hitna i blagovremena, odnosno vođena bez nepotrebnog odlaganja; 3) delotvorna, što znači da u okviru nje treba da budu preduzete mere potrebne da bi učinioci bili otkriveni i na odgovarajući način sankcionisani; 4) vođena tako da oštećenom bude omogućeno da zaštiti svoje legitimne interese i 5) podvrgnuta kontroli javnosti.
Ukoliko zlostavljanje bude prijavljeno policiji ili policija na drugi način dođe do informacije koja ukazuje na to da je do zlostavljanja došlo, policijski službenik će bez odlaganja upoznati dežurnog javnog tužioca o navodnom zlostavljanju i o tome sačiniti službenu belešku. Nakon prijema informacije, dežurni javni tužilac donosi odluku o daljem toku postupka (npr. sačinjava krivičnu prijavu, izdaje naredbu o dovođenju osumnjičenog radi saslušanja itd.).
Obaveza sprovođenja delotvorne istrage nije uslovljena podnošenjem bilo kakve prijave od strane navodne žrtve ili drugog lica. Dovoljno je da su državni organi svesni toga da postoji ozbiljna mogućnost da je neko bio zlostavljan.
Izvor: Izvod iz propisa preuzet iz pravne baze Propis Soft, redakcija Profi Sistem Com.
Izvor. Sajt Zaštitnika građana Republike Srbije (www.ombudsman.rs).