Odredbama člana 32. Zakona o radu (“Sl. glasnik RS”, br. 24/2005, 61/2005, 54/2009, 32/2013, 75/2014, 13/2017 – odluka US, 113/2017 i 95/2018 – autentično tumačenje) propisano je da:
Ugovor o radu zaključuje se pre stupanja zaposlenog na rad, u pisanom obliku.
Ako poslodavac sa zaposlenim ne zaključi ugovor o radu u skladu sa stavom 1. ovog člana, smatra se da je zaposleni zasnovao radni odnos na neodređeno vreme danom stupanja na rad.
Upravo drugi stav ovog člana govori o fikciji postojanja radnog odnosa.
Ova pravna fikcija omogućava da radni odnos nastane i bez zaključenog pisanog ugovora o radu, te ista deluje snagom navedene odredbe, ali uz ispunjenje određenih zakonskih uslova.
Odredbama čl.32. Zakona o radu uređeno je vreme zaključenja i forma ugovora o radu. Drugi stav istog člana, kako smo naveli, uređuje fikciju postojanja radnog odnosa bez zaključenog ugovora o radu.
Propisana pisana forma je uslov važnosti ugovora o radu, bez koje ugovor nema pravno dejstvo, osim dozvoljene zakonske konverzije stupanjem na rad zaposlenog.
Prema navedenoj odredbi Zakona, zaključenje ugovora o radu prethodi stupanju zaposlenog na rad. Zaključenje ugovora označava zasnivanje radnog odnosa, a stupanje na rad označava sticanje prava i preuzimanje obaveza i odgovornosti iz radnog odnosa.
Međutim, stupanje na rad je odlučno za zasnivanje radnog odnosa i onda kada je ugovor o radu izostao, ali samo ako poslodavac sa zaposlenim ne zaključi ugovor o radu. Ova odredba dakle sadrži hipotetički izraz: “ako poslodavac ne zaključi ugovor o radu”, koji relativizuje pisanu formu ugovora, dok stupanje na rad pokazuje u toj situaciji pravno relevantnu činjenicu za zasnivanje radnog odnosa na neodređeno vrme.
Svakako da ovakav način zasnivanja radnog odnosa odstupa od pravila da se taj odnos zasniva ugovorom o radu. On, kao i svaka pravna fikcija, proizvodi pravno dejstvo snagom samog zakona, neposrednom primenom zakona. Poslodavac to treba samo da konstatuje.
U ovom slučaju, faktički rad se preobražava u radni odnos na određeno vreme i to samo kad radnik ispunjava opšti i posebne uslove za zasnivanje radnog odnosa koje određuje zakon.
Odredbama čl.24-29. Zakona o radu propisani su uslovi za zasnivanje radnog odnosa:
Prema navedenim odredbama:
Uslovi za zasnivanje radnog odnosa
Radni odnos može da se zasnuje sa licem koje ima najmanje 15 godina života i ispunjava druge uslove za rad na određenim poslovima, utvrđene zakonom, odnosno pravilnikom o organizaciji i sistematizaciji poslova (u daljem tekstu: pravilnik).
Pravilnikom se utvrđuju organizacioni delovi kod poslodavca, naziv i opis poslova, vrsta i stepen zahtevane stručne spreme, odnosno obrazovanja i drugi posebni uslovi za rad na tim poslovima, a može da se utvrdi i broj izvršilaca.
Za rad na određenim poslovima, izuzetno, mogu da se utvrde najviše dva uzastopna stepena stručne spreme, odnosno obrazovanja u skladu sa zakonom.
Pravilnik donosi nadležni organ kod poslodavca, odnosno lice utvrđeno zakonom ili opštim aktom poslodavca.
Obaveza donošenja pravilnika ne odnosi se na poslodavca koji ima 10 i manje zaposlenih.
Radni odnos sa licem mlađim od 18 godina života može da se zasnuje uz pismenu saglasnost roditelja, usvojioca ili staraoca, ako takav rad ne ugrožava njegovo zdravlje, moral i obrazovanje, odnosno ako takav rad nije zabranjen zakonom.
Lice mlađe od 18 godina života može da zasnuje radni odnos samo na osnovu nalaza nadležnog zdravstvenog organa kojim se utvrđuje da je sposobno za obavljanje poslova za koje zasniva radni odnos i da takvi poslovi nisu štetni za njegovo zdravlje.
Troškove lekarskog pregleda za lica iz stava 2. ovog člana koja su na evidenciji nezaposlenih koju vodi republička organizacija nadležna za zapošljavanje – snosi ta organizacija.
Kandidat je dužan da, prilikom zasnivanja radnog odnosa, poslodavcu dostavi isprave i druge dokaze o ispunjenosti uslova za rad na poslovima za koje zasniva radni odnos, utvrđenih pravilnikom.
Poslodavac ne može od kandidata da zahteva podatke o porodičnom, odnosno bračnom statusu i planiranju porodice, odnosno dostavljanje isprava i drugih dokaza koji nisu od neposrednog značaja za obavljanje poslova za koje zasniva radni odnos.
Poslodavac ne može da uslovljava zasnivanje radnog odnosa testom trudnoće, osim ako se radi o poslovima kod kojih postoji znatan rizik za zdravlje žene i deteta utvrđen od strane nadležnog zdravstvenog organa.
Poslodavac ne može da uslovljava zasnivanje radnog odnosa prethodnim davanjem izjave o otkazu ugovora o radu od strane kandidata.
Poslodavac je dužan da pre zaključivanja ugovora o radu kandidata obavesti o poslu, uslovima rada, pravima i obavezama iz radnog odnosa i pravilima iz člana 15. tačka 2) ovog zakona.
Osoba sa invaliditetom zasniva radni odnos pod uslovima i na način utvrđen ovim zakonom, ako posebnim zakonom nije drukčije određeno.
Strani državljanin ili lice bez državljanstva može da zasnuje radni odnos pod uslovima utvrđenim ovim zakonom i posebnim zakonom.
Treba posebno naglasiti da se to ne odnosi i na posebne uslove za zasnivanje radnog odnosa određenim pravilnikom o organizaciji rada i sistematizaciji poslova, jer propisi o njima imaju dispozitivni karakter. U takvoj situaciji treba uzeti da pravna fikcija deluje.
Možemo da zaključimo da ugovor o radu prethodi stupanju zaposlenog na rad. Međutim, stupanje na rad je odlučno za zasnivanje radnog odnosa i onda kada je ugovor o radu izostao, ali samo ako poslodavac sa zaposlenim ne zaključi ugovor o radu.
Izvor: Izvodi iz zakona su preuzeti iz programa „Propis Soft“ –Redakcija Profi Sistem Com.