Prema odredbama čl.61. i čl.78.st.3. Porodičnog zakona (“Sl. glasnik RS”, br. 18/2005, 72/2011 – dr. zakon i 6/2015):
Lični odnosi
(1) Dete ima pravo da održava lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi.
(2) Pravo deteta da održava lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi može biti ograničeno samo sudskom odlukom kada je to u najboljem interesu deteta.
(3) Sud može doneti odluku o ograničavanju prava deteta da održava lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi ako postoje razlozi da se taj roditelj potpuno ili delimično liši roditeljskog prava ili u slučaju nasilja u porodici.
(4) Dete koje je navršilo 15. godinu života i koje je sposobno za rasuđivanje može odlučiti o održavanju ličnih odnosa sa roditeljem sa kojim ne živi.
(5) Dete ima pravo da održava lične odnose i sa srodnicima i drugim licima sa kojima ga vezuje posebna bliskost ako ovo pravo nije ograničeno sudskom odlukom.
Sporazum o samostalnom vršenju roditeljskog prava
(1) Sporazum o samostalnom vršenju roditeljskog prava obuhvata sporazum roditelja o poveravanju zajedničkog deteta jednom roditelju, sporazum o visini doprinosa za izdržavanje deteta od drugog roditelja i sporazum o načinu održavanja ličnih odnosa deteta sa drugim roditeljem.
(2) Sporazumom o samostalnom vršenju roditeljskog prava prenosi se vršenje roditeljskog prava na onog roditelja kome je dete povereno.
(3) Roditelj koji ne vrši roditeljsko pravo ima pravo i dužnost da izdržava dete, da sa detetom održava lične odnose i da o pitanjima koja bitno utiču na život deteta odlučuje zajednički i sporazumno sa roditeljem koji vrši roditeljsko pravo.
(4) Pitanjima koja bitno utiču na život deteta, u smislu ovog zakona, smatraju se naročito: obrazovanje deteta, preduzimanje većih medicinskih zahvata nad detetom, promena prebivališta deteta i raspolaganje imovinom deteta velike vrednosti.
Polazeći od osnovnih principa sadržanih u Konvenciji o pravima deteta, Porodični zakon u delu kojim reguliše prava deteta, na prvom mestu predviđa da dete ima pravo da zna ko su mu roditelji i to pravo meže biti ograničeno samo ovim zakonom.
Navedeno je propisano odredbom čl.59. Porodičnog zakona:
(1) Dete, bez obzira na uzrast, ima pravo da zna ko su mu roditelji.
(2) Pravo deteta da zna ko su mu roditelji može biti ograničeno samo ovim zakonom.
(3) Dete koje je navršilo 15. godinu života i koje je sposobno za rasuđivanje može izvršiti uvid u matičnu knjigu rođenih i u drugu dokumentaciju koja se odnosi na njegovo poreklo.
Sledeće pravo je pravo deteta da živi sa roditeljima i pravo da se roditelji o njemu staraju pre svih drugih. Ovo pravo može biti ograničeno samo sudskom odlukom, ali u najboljem interesu deteta. Sud je jedino ovlašćen da donese odluku o odvajanju deteta od roditelja ako postoje razlozi da se roditelj potpuno ili delimično liši roditeljskog prava ili u slučaju nasilja u porodici.
Navršetkom petnaeste godine života, ako je sposobno za rasuđivanje, dete stiče pravo odlučivanja sa kojim će roditeljom da živi.
Naime, prema odredbi čl.60. Porodičnog zakona:
Život sa roditeljima
(1) Dete ima pravo da živi sa roditeljima i pravo da se roditelji o njemu staraju pre svih drugih.
(2) Pravo deteta da živi sa roditeljima može biti ograničeno samo sudskom odlukom kada je to u najboljem interesu deteta.
(3) Sud može doneti odluku o odvajanju deteta od roditelja ako postoje razlozi da se roditelj potpuno ili delimično liši roditeljskog prava ili u slučaju nasilja u porodici.
(4) Dete koje je navršilo 15. godinu života i koje je sposobno za rasuđivanje može odlučiti sa kojim će roditeljem živeti.
Imajući u vidu citirane zakonske odredbe, dete ima pravo da održava lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi, koje pravo može biti ograničeno samo sudskom odlukom kada je to u najboljem interesu deteta. Sud, dakle može doneti odluku o ograničavanju prava deteta da održava lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi, ako postoje razlozi da se taj roditelj potpuno ili delimično liši roditeljskog prava ili u slučaju nasilja u porodici. Dete koje je navršilo petnaestu godinu života i koje je sposobno za rasuđivanje, može odlučiti o održavanju ličnihodnosa sa roditeljem sa kojim ne živi. Pored toga, dete ima pravo da održava lične odnose i sa srodnicima i drugim licima sa kojima ga vezuje posebna bliskost, ako je to u njegovom najboljem interesu.
Roditeljsko pravo, sa druge strane, izvedeno je iz dužnosti roditelja i postoji samo u meri koja je potrebna za zaštitu ličnosti, prava i interesa deteta, Navedeno je propisano odredbama čl.67. Porodičnog zakona.
Sadržina roditeljskog prava određena je zakonom, a roditelji imaju pravo i dužnost da se staraju o detetu, a staranje o detetu obuhvata: čuvanje, podizanje, vaspitavanje, obrazovanje, zastupanje, izdržavanje i upravljanje i raspolaganje imovinom deteta. Roditelji imaju pravo da dobiju sva obaveštenja o detetu od obrazovnih i zdravstvenih ustanova, što je sve propisano odredbama čl.68. Porodičnog zakona.
Roditeljsko pravo se reguliše pravilima koja su imperativne prirode, zbog čega se roditelj tih prava ne može odreći niti ga ugovorom preneti na drugo lice.Otac i majka su ravnopravni u vršenju roditeljskog prava, jer ono njima pripada. To pravo ne prestaje kada roditelj ne živi sa detetom, već se tada postavlja pitanje vršenja roditeljskog prava.
To je slučaj kada se roditelji odvoje, prekinu zajednicu života, a dete ostane da živi sa jednim roditeljem. Tada se postavlja pitanje održavanja ličnih odnosa deteta i roditelja sa kojim ono ne živi,
U ovim slučajevima, smatra se da je održavanje ličnih odnosa istovremno i pravo dužnost roditelja sa kojim dete ne živi. Tako su koncipirana i rešenja u Konvenciji o pravima deteta u koj se predviđa da će države potpisnice poštovati pravo deteta odvojenog od jednog roditelja ili oba roditelja da redovno oržava lične odnose ili direktno kontaktira sa oba roditelja, izuzev ukoliko je to suprotno detetovim interesima i Konvenciji Saveta Evrope o kontaktima koji se odnose na decu, po kojoj su ciljevi Konvencije da utvrdi opšte principe koji se odnose na odluke o kontaktu: da utvrdi odgovarajuće zaštitne mere i garancije za obezbeđenje pravilnog vršenja kontakta i momentalnog vraćanja deteta po završetku perioda predviđenog za kontakt, da ustanovi saradnju između centralnog organa, sudskih organa i ostalih tela u cilju pospešivanja i poboljšanja konktakta između dece i roditelja i ostalih lica koja imaju porodične veze sa detetom. U smislu te Konvencije, kontakt sa detetom se definiše kao: boravak deteta kod lica kod kog uobičajeno ne živi ili susret sa tim licem; svaki oblik komunikacije između deteta i tog lica; davanje informacija tom licu o detetu ili detetu o tom licu. O kontaktu se donosi sudska odluka, koja ima isto dejstvo kao i sporazum o kontaktu koji je prihvaćen od strane nadležnog suda, a detetom se smatra lice ispod 18 godina, dok porodične veze znače odnos blizak odnosu između deteta i njegovih baba i deda i rođene braće i sestara, koji se bazira na pravu ili de facto o porodičnom odnosu. Ova rešenja prihvatio je naš Porodični zakon.
Da bi se smanjila mogućnost jednog od roditelja da održavanje ovih ličnih odnosa onemogućava, ,odnosno da vrši zlouptrebu ove vrste, Porodični zakon predvića mogućnost da roditelj koji sprečava održavanje ličnih odnosa deteta i roditelja sa kojim dete ne živi, budu potpuno lišeni roditeljskog prava. Navedeno je propisano odredbom čl.81.st.3. tač.3. Porodičnog zakona.
Takođe, odredbom čl.191. st.3. Krivičnog zakonika, u okviru krivičnog dela Oduzimanje maloletnog lica, propisano je da:
Ko onemogućava izvršenje odluke nadležnog organa kojom je određen način održavanja ličnih odnosa maloletnog lica sa roditeljem ili drugim srodnikom,
kazniće se novčanom kaznom ili zatvorom do dve godine.
Za pravilan emocionalni razvoj deteta, održavanje ličnih odnosa ima neprocenjiv značaj, jer roditelji imaju zakonsku dužnost koj je istovremeno i njihovo pravo, da sa detetom razvijaju odnos zasnvan na ljubavi, poverenju i uzajamnom poštovanju, da dete usmeravaju ka usvajanju univerzalnih vrednosti.
Kada roditelji ne žive zajedno, oni mogu postići sporazum o zajedničkom ili sporazum o samostalnom vršenju roditeljskog prava, u okviru kog sporazuma će regulisati i pitanje održavanja ličnih odnosa deteta sa roditeljem sa kojim dete ne živi. Taj sporazum mora biti sačinjen u pismenoj formi i verifikovan od strane suda, što je uslov njegove pravnosnažnosti. Isit će biti verifikovan ako je u najboljem interesu deteta. Ukoliko nije u najboljem interesu deteta, sud ga može izmeniti poštujući navedeni standard. Kada se promene okolnosti, ove odluke su promenljive, a njihovu izmenu mogu tražiti jedan, drugi ili oba roditelja.
Izvor: Izvod iz propisa preuzet iz pravne baze “Propis Soft“, Redakcija Profi Sistem Com.