Oslobođenje od kazne u krivičnom postupku propisano je posebnom odredbom člana 58. Krivičnog zakonika (“Sl. glasnik RS”, br. 85/2005, 88/2005 – ispr., 107/2005 – ispr., 72/2009, 111/2009, 121/2012, 104/2013, 108/2014, 94/2016 i 35/2019).
Prema navedenoj odredbi:
(1) Sud može osloboditi od kazne učinioca krivičnog dela samo kad to zakon izričito predviđa.
(2) Sud može osloboditi od kazne i učinioca krivičnog dela učinjenog iz nehata kad posledice dela tako teško pogađaju učinioca da izricanje kazne u takvom slučaju očigledno ne bi odgovaralo svrsi kažnjavanja.
(3) Sud može osloboditi od kazne i učinioca krivičnog dela za koje je propisana kazna zatvora do pet godina, ako posle izvršenog krivičnog dela, a pre nego što je saznao da je otkriven, otkloni posledice dela ili nadoknadi štetu prouzrokovanu krivičnim delom.
Oslobođenje od kazne možemo shvatiti kao jednu specifičnu zakonsku mogućnost, koja se može, i po cilju i po prirodi svatiti samo kao jedna kriminalno-politička mera koja se može uklopiti u ostvarivanje svrhe primene krivičnih sankcija, jer iako to nije, ona je po cilju u nekim aspektima bliska krivičnim sankcijama.
Naime, pretpostavka za izricanje oslobođenja od kazne je izvršeno krivično delo, što je uslov za primenu svake krivične sankcije. Može se izreći samo učiniocu koji je kriv, a izriče se u formi osuđujuće presude, koja se uvodi u kaznenu evidenciju, a lice kome je izrečena ova mera smatra se osuđivanim, što je osnov i za postojanje povrata.
Ova mera nije propisana u sistemu krivičnih sankcija, već je u okviru odredaba o odmeravanju kazne, te se njenim izricanjem učinilac ne lišava slobode ili prava, niti se u njima ograničava.
Kako je propisano navedenom odredbom, sud može osloboditi od kazne učinioca krivičnog dela samo kad to zakon izričito predviđa.
Radi se dakle o osnovama za izricanje ove mere, koji se mogu svrstati u opšte i posebne.
Opšti osnovi za oslobođenje od kazne predviđeni su u odredbama Opšteg dela Krivičnog zakonika i oni se mogu primeniti na svakog učinioca i povodom izvršenja ma kog krivičnog dela. To su prekoračenje nužne odbrane usled jake razdraženosti ili prepasti izazvane napadom, prekoračenje krajnje nužde pod osobito olakšavajućim okolnostima, nepodoban pokušaj, dobrovoljni odustanak, dobrovoljno sprečavanje izvršenja krivičnog dela od strane saizvršioca, podstrekača i pomagača.
Posebni osnovi za ublažavanje kazne propisani su u odredbama Posebnog dela ovog Zakonika i vezani su za pojedina krivična dela.
Prema gore citiranoj zakonskoj odredbi, sud može osloboditi od kazne i učinioca krivičnog dela učinjenog iz nehata kad posledice dela tako teško pogađaju učinioca da izricanje kazne u takvom slučaju očigledno ne bi odgovaralo svrsi kažnjavanja. Dakle, u pitanju je specifičan osnov za oslobođenje od kazne, koji se ne može svrstati ni u opšte ni u posebne osnove s obzirom da se ne može primeniti prema svakom učiniocu i povodom izvršenja ma kog krivičnig dela, a njegova primena nije vezana samo za određeno krivično delo.
Da bi se primenila ova mera potrebno je ispunjenje dva osnovna uslova.
- Prvi je, da je krivično delo učinjeno iz nehata i da zakon izričito predviđa kažnjivost za takvo delo. Reč je o objektivnom uslovu koji automatski proizilazi iz zakonskog rešenja. Radi se o delima kod kojih je učinilac u odnosu na osnovni oblik krivičnog dela postupio sa nehatom, a ne o delima kod kojih je teža nehatna posledica nastupila iz umišljajno izvršenog dela.
- Drugi uslov je subjektivne prirode. On izražava odnos između prouzrokovane posledice i učinioca dela. Mora se raditi o licu koj je u emotivnom smislu, veoma blisko učiniocu. Teško je odrediti krug tih lica. Nesporno je da su to pre svega srodnici po krvi u pravoj liniji, zatim brat i sestra, bračni drug ili lice sa kojim se živi u trajnoj vanbračnoj zajednici. U sudskoj praksi izraženo je mišljenje da tu mogu spadati: verenica, stric, ujak, kum, prijatelj.
Oslobađanje od kazne je fakultativna mogućnost čiju celishodnost primene sud ceni u svakom konkretnom slučaju.