Obzirom da sve češće slušamo preko medija kako se neko od najviših predstavnika izvršne vlasti povezuje sa nekim oblikom kriminala i još češće od strane istih kao demanti navodnih optužbi, slede pozivi da se njihova „nevinost“ utvrdi ni manje ni više nego poligrafskim ispitivanjem, dakle mimo svih jasno ustanovljenih pravila dokazivanja, naročito ocene dokaza, kao i šta se podrazumeva pod dokaznim radnjama odnosno sredstvima u smislu Zakonika o krivičnom postupku („Sl. glasnik RS“, br. 72/2011,…,62/2021-OUS) (u daljem tekstu: ZKP), nametnula se potreba da se na ovom mestu ponovo ukaže šta je to zapravo poligrafsko ispitivanje.
Članom 16. stavom 1. ZKP, kod ocene dokaza i utvrđivanja činjenica, kaže se:
„Sudske odluke se ne mogu zasnivati na dokazima koji su, neposredno ili posredno, sami po sebi ili prema načinu pribavljanja u suprotnosti sa Ustavom, ovim zakonikom, drugim zakonom ili opšteprihvaćenim pravilima međunarodnog prava i potvrđenim međunarodnim ugovorima, osim u postupku koji se vodi zbog pribavljanja takvih dokaza.“
Članom 84. stavovima 1. i 2. ZKP, pod nezakonitim dokazima podrazumevaju se:
„Dokazi koji su pribavljeni protivno članu 16. stav 1. ovog zakonika (nezakoniti dokazi) ne mogu biti korišćeni u krivičnom postupku.
Nezakoniti dokazi se izdvajaju iz spisa, stavljaju u poseban zapečaćeni omot i čuvaju kod sudije za prethodni postupak do pravnosnažnog okončanja krivičnog postupka, a nakon toga se uništavaju i o tome se sastavlja zapisnik.“
Kada je reč o dokaznim radnjama prema ZKP, istim su predviđene sledeće:
-saslušanje okrivljenog;
-ispitivanje svedoka;
-veštačenje;
-uviđaj;
-rekonstrukcija događaja;
-isprave;
-uzimanje uzoraka;
-provera računa i sumnjivih transakcija;
-privremeno oduzimanje predmeta;
-pretresanje.
Dakle kao što vidimo, poligrafsko ispitivanje, ZKP ne pominje kao dokaznu radnju, pa se u tom smislu ni rezultat dobijen poligrafskim ispitivanjem, ne može uzeti kao dokaz, jer on to nije.
Stoga se na ovom mestu nećemo osvrtati na tehničke karakteristike i isticati mogućnosti odnosno domete dobijene korišćenjem poligrafa kao uređaja, kojim se vrši poligrafsko ispitivanje, te potrebnih kompetencija poligrafiste, lica zaduženog za poslove poligrafskog ispitivanja, već ćemo pokušati da razgraničimo poligrafsko ispitivanje, kao samo jednu od policijskih mera i radnji, propisanu čl. 47. st. 2. t. 7. Zakona o policiji ( “Sl. glasnik RS”, br. 6/2016, 24/2018 i 87/2018), od onoga što se javnosti češće predočava kao „krunski dokaz“.
Članom 57. Zakona o policiji, regulisano je poligrafsko ispitivanje, pa se navodi:
„Policijski službenik može uz dobrovoljan pristanak lica od kojeg traži obaveštenja da primeni nad njim poligrafsko ispitivanje pošto ga upozna sa radom uređaja i lice za to da pisanu saglasnost.
Maloletnik se može podvrgnuti poligrafskom ispitivanju uz njegov pristanak i uz saglasnost i prisustvo roditelja, staraoca ili punoletne osobe od poverenja.
Policijski službenik će prekinuti primenu poligrafskog ispitivanja ako lice od kojeg se traže obaveštenja posle davanja pisane saglasnosti izjavi da tu saglasnost povlači.
Poligrafskom ispitivanju ne može da se podvrgne:
1) lice koje je pod uticajem alkohola, opojnih droga ili drugih psihoaktivnih supstanci;
2) lice koje ima ozbiljna srčana oboljenja ili respiratorne smetnje;
3) lice u izrazito stresnom stanju;
4) lice koje je pod dejstvom lekova za smirenje;
5) lice koje pokazuje vidljive znake duševne bolesti, privremene duševne poremećenosti ili je u drugom bolesnom stanju koje onemogućava ispitivanje;
6) lice koje oseća intenzivan fizički bol;
7) trudnica i porodilja;
8) lice koje nije navršilo 14 godina života.
Način na koji se sprovodi poligrafsko ispitivanje i metodologiju primene tog ispitivanja propisuje ministar.“
Napominjemo i da je članom 142. stavom 13. Zakona o policiji, u pogledu načina i uslova za zasnivanje radnog odnosa, za pojedina radna mesta u Ministarstvu unutrašnjih poslova Republike Srbije, u postupku vršenja bezbednosne provere obavezno poligrafsko ispitivanje.
Umesto zaključka
Na kraju, a povodom napred već izrečenog, da se zaključiti da se poligrafsko ispitivanje jedino može koristiti kao pomoćno sredstvo za trijažu potencijalno osumnjičenih lica, te eventualno za pronalaženje tragova i predmeta, dakle rezultati istog daju samo indicije u pogledu mogućih učinilaca, ali svakako ne mogu predstavljati dokaz, pa su kao takvi praktično neupotrebljivi u daljem toku postupka.
Izvor: Izvodi iz propisa preuzeti iz pravne baze „Propis Soft“, Redakcija Profi Sistem Com