Doživotni zatvor

Prema odredbama čl. 43. i čl. 44a najnovijih izmena i dopuna Krivičnog zakonika (“Sl. glasnik RS”, br. 85/2005, 88/2005 – ispr., 107/2005 – ispr., 72/2009, 111/2009, 121/2012, 104/2013, 108/2014, 94/2016 i 35/2019), koje stupaju na snagu 1.decembra 2019.godine, propisana je nova vrsta kazne zatvora.

Naime, zakonodavac je, propisujući vrste kazni, predvideo i novu vrstu kazne-doživotni zatvor.

Dakle, učiniocu krivičnog dela mogu se izreći sledeće kazne:

1) doživotni zatvor;

2) kazna zatvora;

3) novčana kazna;

4) rad u javnom interesu;

5) oduzimanje vozačke dozvole.

Doživotni zatvor

(1) Za najteža krivična dela i najteže oblike teških krivičnih dela može se uz kaznu zatvora izuzetno propisati i kazna doživotnog zatvora.

(2) Doživotni zatvor ne može se izreći licu koje u vreme izvršenja krivičnog dela nije navršilo dvadeset jednu godinu života.

(3) Doživotni zatvor se ne može izreći u slučajevima kada zakon predviđa da se kazna može ublažiti (član 56. stav 1. tačka 1) ili kada postoji neki od osnova za oslobođenje od kazne.

Prema odredbama čl. 46. st. 5. i čl. 47. st. 7. Krivičnog zakonika:

Sud ne može uslovno otpustiti osuđenog za krivična dela: teško ubistvo (član 114. stav 1. tačka 9), silovanje (član 178. stav 4), obljuba nad nemoćnim licem (179. stav 3), obljuba sa detetom (član 180. stav 3) i obljuba zloupotrebom položaja (član 181. stav 5).

Osuđenom na kaznu doživotnog zatvora uslovni otpust traje petnaest godina od dana kada je uslovno otpušten.

Koristeći zakonsku mogućnost propisivanja kazne doživotnog zatvora, zakonodavac je ovu vrstu kazne propisao za sledeća krivična dela:

Teško ubistvo

(1) Zatvorom najmanje deset godina ili doživotnim zatvorom kazniće se:

1) ko drugog liši života na svirep ili podmukao način;

2) ko drugog liši života pri bezobzirnom nasilničkom ponašanju;

3) ko drugog liši života i pri tom sa umišljajem dovede u opasnost život još nekog lica;

4) ko drugog liši života pri izvršenju krivičnog dela razbojništva ili razbojničke krađe;

5) ko drugog liši života iz koristoljublja, radi izvršenja ili prikrivanja drugog krivičnog dela, iz bezobzirne osvete ili iz drugih niskih pobuda;

6) ko liši života službeno ili vojno lice pri vršenju službene dužnosti;

7) ko liši života sudiju, javnog tužioca, zamenika javnog tužioca ili policijskog službenika u vezi sa vršenjem službene dužnosti;

8) ko liši života lice koje obavlja poslove od javnog značaja u vezi sa poslovima koje to lice obavlja;

9) ko liši života dete ili bremenitu ženu;

10) ko liši života člana svoje porodice kojeg je prethodno zlostavljao;

11) ko sa umišljajem liši života više lica, a ne radi se o ubistvu na mah, ubistvu deteta pri porođaju ili lišenju života iz samilosti.

(2) Ko nabavlja ili osposobljava sredstva za izvršenje krivičnog dela iz stava 1. ovog člana ili otklanja prepreke za njegovo izvršenje ili sa drugim dogovara, planira ili organizuje njegovo izvršenje ili preduzme drugu radnju kojom se stvaraju uslovi za njegovo neposredno izvršenje, 
kazniće se zatvorom od jedne do pet godina.

Silovanje

 (1) Ko prinudi drugog na obljubu ili sa njom izjednačen čin upotrebom sile ili pretnjom da će neposredno napasti na život ili telo tog ili njemu bliskog lica,
kazniće se zatvorom od pet do dvanaest godina.

(2) Ako je delo iz stava 1. ovog člana učinjeno pretnjom da će se za to ili njemu blisko lice otkriti nešto što bi škodilo njegovoj časti ili ugledu ili pretnjom drugim teškim zlom,
učinilac će se kazniti zatvorom od dve do deset godina.

(3) Ako je usled dela iz st. 1. i 2. ovog člana nastupila teška telesna povreda lica prema kojem je delo izvršeno ili ako je delo izvršeno od strane više lica ili na naročito svirep ili naročito ponižavajući način ili prema maloletniku ili je delo imalo za posledicu trudnoću,
učinilac će se kazniti zatvorom od pet do petnaest godina.

(4) Ako je usled dela iz st. 1. i 2. ovog člana nastupila smrt lica prema kojem je delo izvršeno ili je delo učinjeno prema detetu,
učinilac će se kazniti zatvorom najmanje deset godina ili doživotnim zatvorom.

Obljuba nad nemoćnim licem

(1) Ko nad drugim izvrši obljubu ili sa njom izjednačen čin iskoristivši duševno oboljenje, zaostali duševni razvoj, drugu duševnu poremećenost, nemoć ili kakvo drugo stanje tog lica usled kojeg ono nije sposobno za otpor,
kazniće se zatvorom od pet do dvanaest godina.

(2) Ako je usled dela iz stava 1. ovog člana nastupila teška telesna povreda nemoćnog lica ili ako je delo izvršeno od strane više lica ili na naročito svirep ili naročito ponižavajući način ili je učinjeno prema maloletniku ili je delo imalo za posledicu trudnoću,
učinilac će se kazniti zatvorom od pet do petnaest godina.

(3) Ako je usled dela iz st. 1. i 2. ovog člana nastupila smrt lica prema kojem je delo izvršeno ili ako je delo učinjeno prema detetu,
učinilac će se kazniti zatvorom najmanje deset godina ili doživotnim zatvorom.

Obljuba sa detetom

(1) Ko izvrši obljubu ili sa njom izjednačen čin sa detetom,
kazniće se zatvorom od pet do dvanaest godina.

(2) Ako je usled dela iz stava 1. ovog člana nastupila teška telesna povreda deteta prema kojem je delo izvršeno ili je delo izvršeno od strane više lica ili je delo imalo za posledicu trudnoću,
učinilac će se kazniti zatvorom od pet do petnaest godina.

(3) Ako je usled dela iz st. 1. i 2. ovog člana nastupila smrt deteta,
učinilac će se kazniti zatvorom najmanje deset godina ili doživotnim zatvorom.

(4) Neće se kazniti za delo iz stava 1. ovog člana učinilac, ako između njega i deteta ne postoji značajnija razlika u njihovoj duševnoj i telesnoj zrelosti.

Obljuba zloupotrebom položaja

 (1) Ko zloupotrebom svog položaja navede na obljubu ili sa njom izjednačen čin lice koje se prema njemu nalazi u odnosu kakve podređenosti ili zavisnosti,
kazniće se zatvorom od tri meseca do tri godine.

(2) Nastavnik, vaspitač, staralac, usvojilac, roditelj, očuh, maćeha ili drugo lice koje zloupotrebom svog položaja ili ovlašćenja izvrši obljubu ili sa njom izjednačen čin sa maloletnikom koji mu je poveren radi učenja, vaspitavanja, staranja ili nege,
kazniće se zatvorom od jedne do deset godina.

(3) Ako je delo iz stava 2. ovog člana učinjeno prema detetu,
učinilac će se kazniti zatvorom od pet do dvanaest godina.

(4) Ako je delo iz st. 1. do 3. ovog člana imalo za posledicu trudnoću,
učinilac će se kazniti za delo iz stava 1. zatvorom od šest meseci do pet godina, za delo iz stava 2. zatvorom od dve do dvanaest godina, a za delo iz stava 3. zatvorom od pet do petnaest godina.

(5) Ako je usled dela iz stava 3. ovog člana nastupila smrt deteta,
učinilac će se kazniti zatvorom najmanje deset godina ili doživotnim zatvorom.

Ubistvo predstavnika najviših državnih organa

Ko u nameri ugrožavanja ustavnog uređenja ili bezbednosti Srbije liši života predsednika Republike, narodnog poslanika, predsednika Vlade, člana Vlade, predsednika Ustavnog suda, predsednika najvišeg suda u Republici Srbiji ili Republičkog javnog tužioca,
kazniće se zatvorom najmanje deset godina ili doživotnim zatvorom.

Teška dela protiv ustavnog uređenja i bezbednosti Srbije

 (1) Za krivično delo iz čl. 307. do 309. i čl. 313. do 315. ovog zakonika koje je imalo za posledicu smrt jednog ili više lica ili je izazvalo opasnost za život ljudi ili je praćeno teškim nasiljima ili velikim razaranjima ili je dovelo do ugrožavanja bezbednosti ekonomske ili vojne snage zemlje,
učinilac će se kazniti zatvorom najmanje deset godina.

(2) Ako je pri izvršenju dela iz stava 1. ovog člana učinilac sa umišljajem lišio života jedno ili više lica,
kazniće se zatvorom najmanje deset godina ili doživotnim zatvorom.

(3) Kaznom iz stava 2. ovog člana kazniće se i ko učini krivično delo iz člana 307, čl. 309. do 311, čl. 314. do 319. i člana 320. stav 2. ovog zakonika za vreme ratnog stanja, oružanog sukoba ili vanrednog stanja.

 Udruživanje radi vršenja krivičnih dela

 (1) Ko organizuje grupu koja ima za cilj vršenje krivičnih dela za koje se može izreći kazna zatvora od tri godine ili teža kazna, ako zakonom za takvo organizovanje nije predviđena teža kazna,
kazniće se zatvorom od šest meseci do pet godina.

(2) Ko organizuje organizovanu kriminalnu grupu, ako zakonom za takvo organizovanje nije predviđena teža kazna,
kazniće se zatvorom od jedne do osam godina.

(3) Pripadnik grupe iz stava 1. ovog člana,
kazniće se zatvorom od tri meseca do tri godine.

(4) Pripadnik organizovane kriminalne grupe iz stava 2. ovog člana, 
kazniće se zatvorom od šest meseci do pet godina.

(5) Ako se delo iz st. 1. i 2. ovog člana odnosi na grupu ili organizovanu kriminalnu grupu, koja ima za cilj vršenje krivičnih dela za koje se može izreći kazna zatvora od dvadeset godina ili doživotni zatvor, organizator grupe ili organizovane kriminalne grupe će se kazniti zatvorom najmanje deset godina ili doživotnim zatvorom, a pripadnik grupe ili organizovane kriminalne grupe zatvorom od šest meseci do pet godina.

(6) Organizator grupe ili organizovane kriminalne grupe iz st. 1, 2. i 5. ovog člana koji otkrivanjem grupe ili organizovane kriminalne grupe ili na drugi način spreči izvršenje krivičnih dela radi čijeg vršenja je grupa ili organizovana kriminalna grupa organizovana,
kazniće se zatvorom do tri godine, a može se i osloboditi od kazne.

(7) Pripadnik grupe ili organizovane kriminalne grupe iz st. 3. do 5. ovog člana koji otkrije grupu ili organizovanu kriminalnu grupu pre nego što je u njenom sastavu ili za nju učinio neko krivično delo, predviđenim st. 3. do 5. ovog člana radi čijeg vršenja je grupa ili organizovana kriminalna grupa organizovana,

Genocid

Ko u nameri da potpuno ili delimično uništi neku nacionalnu, etničku, rasnu ili versku grupu kao takvu naredi da se vrše ubistva ili teške povrede tela ili teško narušavanje fizičkog ili duševnog zdravlja članova grupe ili da se grupa stavi u takve životne uslove koji dovode do potpunog ili delimičnog istrebljenja grupe ili da se primene mere kojima se sprečava rađanje između pripadnika grupe ili da se vrši prinudno preseljavanje dece u drugu grupu ili ko u istoj nameri izvrši neko od navedenih dela,
kazniće se zatvorom najmanje pet godina ili doživotnim zatvorom.

Pored navedenih krivičnih dela, zakonodavac je propisao doživotni zatvor i za krivična dela:Zločin protiv čovečnosti iz čl.371.KZ, Ratni zločin protiv civilnog stanovništva iz čl.372.st.3.KZ, Ratni zločin protiv ranjenika i bolesnika iz čl.372.st.2. KZ, Ratni zločin protiv ratnih zarobljenika iz čl.374.st.2. KZ, Upotreba nedozvoljenih sredstava borbe iz čl.376.st.2. KZ, Protivpravno ubijanje i ranjavanje neprijatelja iz čl.378.st.3. KZ, Agresivni rat iz čl.386.st.2. KZ, Terorizam iz čl.391.st.4. KZ, Upotreba smrtonosne naprave iz čl.391v. st.3. KZ, Uništenje i oštećenje nuklearnog objekta iz čl.391g.st.3. KZ i Ugrožavanje lica pod međunarodnom zaštitom iz čl.392.st.3. KZ.

U naš krivičnopravni sistem ponovo je uvedena kazna doživotnog zatvora, koja je supstitut nekadašnjoj smrtnoj kazni.

Reč je o vremenskoj kazni, koja se za razliku od obične kazne zatvora, koja se izriče na tačno određeno vreme, kazna doživotnog zatvora traje „neograničeno“, odnosno ista se načelno svodi na oduzimanje slobode učiniocu zauvek, tj. do smrti učinioca.

Zakonodavac je dozvolio mogućnost da ista bude propisana za najteža krivična dela i najteže oblike teških krivičnih dela. Reč je uglavnom o onim krivičnim delima u pogledu kojih je nekada bilo moguće izricanje smrtne kazne.

Najviše nesaglasnosti i kritika u javnosti, posebno prvnoj nauci i praksi, izazvala je odredba koja zabranjuje uslovni otpust osuđenog za nabrojana krivična dela.

Ako imamo u vidu već citiranu odredbu, da sud ne može uslovno otpustiti osuđenog za krivična dela: teško ubistvo (član 114. stav 1. tačka 9), silovanje (član 178. stav 4), obljuba nad nemoćnim licem (179. stav 3), obljuba sa detetom (član 180. stav 3) i obljuba zloupotrebom položaja (član 181. stav 5), onda se postavlja pitanje usklađenosti ove odredbe sa odlukom Velikog veća Evropskog suda za ljudska pava donetom jula 2013. godine, u kojoj se navodi: “Kazna doživotnog zatvora bez mogućnosti da bude revidirana i bez izgleda na uslovni otpust predstavlja nehuman i degradirajući tretman, koji je u suprotnosti sa članom 3. Evropske konvencije o ljudskim pravima”.

U citiranoj odluci Velikog veća izražen je sledeći stav:

-da se kazna doživotnog zatvora ne može propisati i izreći, a da u isto vreme nije formulisano i pravo osuđenog da takva kazna onda kada se ispune određeni uslovi propisani zakonom traje kraće, odnosno da se primenom drugih instituta krivičnog prava (uslovni otpust, pomilovanje, amnestija), transformiše u “klasičnu” vremensku kaznu, kao i

-da vreme posle kojeg osuđeni stiče pravo na uslovni otpust, ili eventualno druge pravne mehanizme prestanka trajanja kazne doživotnog zatvora, ne može biti duže od 25 godina.

Postavlja se pitanje opstanka važnosti ove odredbe u slučaju kada se osuđeni budu predstavkama obraćali Evropskom sudu za ljudska prava, zbog nemogućnosti uslovnog otpuštanja u pobrojanim slučajevima.

Prema citiranim odredbama, Krivični zakonik propisao je ograničenja, poput zabrane izricanja licu koje u vreme izvršenja krivičnog dela nije navršilo dvadeset jednu godinu života i u slučajevima kada zakon predviđa da se kazna može ublažiti (član 56. stav 1. tačka 1) ili kada postoji neki od osnova za oslobođenje od kazne

Kada navedene izmene i dopune budu stupile na snagu, kod izricanja kazne doživotnog zatvora, slično kao ranije kod smrtne kazne, sud ostvarujući svoje pravo kažnjavanja, praktično ne odmerava kazne, već se samo, kada je reč o najtežim oblicima teških krivičnih dela, opredeljuje za vrstu kazne, a njena mera se apriorno podrazumeva, tj. takve mere suštinski nema jer predstavlja jednu vrstu „apsolutnog kažnjavanja“.

Kakav će učinak imati novopropisana vrsta kazne katvora-doživotni zatvor, ostaje nam da vidimo u budućem periodu njene primene. Samo propisivanje bi trebalo da ima preventivni karakter, a njeno izricanje takođe generalno preventivni i specijalno preventivni efekat.

Takođe, nadalje će biti otklonjena i pravna dilema opstanka odredbe koja zabranjuje uslovni otpust za osuđena lica u odnosu na navedena krivična dela.

Izvor: Izvod iz zakona preuzet iz programa Propis Soft, Redakcija Profi Sistem Com-a.