U „Sl. glasniku RS“, br. 117/2022 od 26. oktobra 2022. god. objavljena je odluka Ustavnog suda broj IUz-332/2015 kojom se utvrđuje da odredbe člana 80. st. 3. i 4. Zakona o socijalnoj zaštiti („Službeni glasnik RS”, broj 24/11) nisu u saglasnosti sa Ustavom.
Podsećamo, čl. 80. Zakona o socijalnoj zaštiti koji nosi naziv Odgovornost za zadovoljenje sopstvenih životnih potreba propisano je sledeće:
„(1)Svako je odgovoran za zadovoljenje sopstvenih životnih potreba i potreba svoje porodice.
(2)Pojedinac koji je sposoban za rad, u smislu propisa o radu i o penzijskom i invalidskom osiguranju, odnosno u smislu propisa o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom, ima pravo i dužnost da učestvuje u aktivnostima koje omogućavaju prevazilaženje njegove nepovoljne socijalne situacije, odnosno u sprovođenju mera kojima se obezbeđuje njegova socijalna uključenost (u daljem tekstu: mere socijalne uključenosti).
(3)Centar za socijalni rad može zaključiti sporazum sa korisnikom materijalne podrške o aktivnom prevazilaženju njegove nepovoljne socijalne situacije, koji sadrži aktivnosti i obaveze korisnika, kao i mogućnost umanjenja i prestanka prava na materijalnu podršku u slučaju neopravdanog neizvršavanja obaveza iz sporazuma (u daljem tekstu: individualni plan aktivacije).
(4)Mere socijalne uključenosti propisuje Vlada.
(5)Izgled i sadržinu individualnog plana aktivacije propisuje ministar nadležan za socijalnu zaštitu.“
Razmatrajući sporna ustavnopravna pitanja koja se postavljaju vezano za odredbe st. 3. i 4. člana 80. Zakona o socijalnoj zaštiti, Ustavni sud je pošao od toga da je članom 69. stav 1. Ustava pravo na socijalnu zaštitu zajemčeno tako što je utvrđeno da građani i porodice kojima je neophodna društvena pomoć radi savladavanja socijalnih i životnih teškoća i stvaranja uslova za zadovoljavanje osnovnih životnih potreba, imaju pravo na socijalnu zaštitu, čije se pružanje zasniva na načelima socijalne pravde, humanizma i poštovanja ljudskog dostojanstva, iz čega sledi da su Ustavom utvrđeni nosioci zajemčenog prava i načela na kojima se zasniva njegovo pružanje, ali ne i konkretna sadržina prava na socijalnu zaštitu, iz čega dalje sledi da je, saglasno odredbi člana 18. stav 2. Ustava, zbog prirode prava, način njegovog ostvarivanja neophodno propisati zakonom. Takođe, saglasno odredbi člana 97. tačka 10. Ustava, Narodna skupština je bila nadležna da Zakonom o socijalnoj zaštiti uredi sistem socijalne zaštite u Republici Srbiji i time propiše način ostvarivanja prava zajemčenog članom 69. stav 1. Ustava. Polazeći od Ustavom utvrđenih načela na kojima se zasniva pružanje prava na socijalnu zaštitu, Ustavni sud nalazi da prethodno navedeni principi na kojima počiva Zakonom uređeni sistem socijalne zaštite, nisu nesaglasni sa Ustavom. Takođe, Ustavni sud nalazi da zakonodavac nije Ustavom ograničen u pogledu propisivanja vrste prava/usluga u oblasti socijalne zaštite.
Međutim, Ustavni sud smatra da je zakonodavac, uređujući određenu oblast društvenog života, obavezan da zakonom uredi uslove koji su od značaja za sticanje i ostvarivanje određenog prava, kao i uslove koji dovode do umanjenja ili prestanka prava.
S obzirom na to da korisnik prava na materijalnu podršku koji je sposoban za rad (u smislu propisa o radu i o penzijskom i invalidskom osiguranju, odnosno u smislu propisa o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom) ima ne samo pravo, već i obavezu da učestvuje u sprovođenju aktivnosti kojima se realizuje određena mera socijalne uključenosti, a o kojima je postigao sporazum sa centrom za socijalni rad o aktivnom prevazilaženju svoje nepovoljne socijalne situacije i da od izvršavanja ove obaveze zavisi dalje ostvarivanje prava na materijalnu podršku, Ustavni sud smatra da propisivanje mera socijalne uključenosti, i to pre svega vrste tih mera i njihove osnovne sadržine ne može biti u celini prepušteno podzakonskom aktu Vlade, kako je to predviđeno odredbom stava 4. člana 80. Zakona, već mora biti uređeno zakonom, a podzakonskim aktom samo bliže razrađeno. Ovo stoga što obaveza aktivnog učešća u aktivnostima na sprovođenju mera socijalne uključenosti suštinski predstavlja dodatni uslov za ostvarivanje utvrđenog prava na materijalnu podršku, pa kao takvo propisivanje ovih mera ne spada u domen izvršavanja zakona saglasno nadležnostima Vlade koje su utvrđene odredbama člana 123. tač. 2. i 3. Ustava.
Osim toga, sa stanovišta načela vladavine prava iz člana 3. Ustava, umanjenje ili gubitak (prestanak) prava na materijalnu podršku, po nalaženju Ustavnog suda, ne može biti predmet sporazumevanja između korisnika i centra za socijalni rad, kako je to predviđeno odredbom stava 3. člana 80. Zakona, već zakonom moraju biti propisani uslovi pod kojima dolazi do umanjenja ili prestanka prava koje je utvrđeno pravnosnažnim rešenjem nadležnog organa.
Budući da je odredbom člana 80. stav 3. Zakona predviđeno kao mogućnost umanjenje ili gubitak prava na materijalnu podršku zbog neopravdanog neizvršavanja obaveza čije nastupanje isključivo zavisi od toga da li je to u konkretnom slučaju predviđeno sporazumom ili ne, što znači da u istoj pravnoj situaciji – neopravdano neizvršavanje obaveza iz sporazuma, sporazum sa nekim korisnicima može sadržati odredbu o umanjenju prava, sa nekima o gubitku prava, dok je u odnosu na neke korisnike moguće da sporazum uopšte ne sadrži nijednu od ovih odredaba, Ustavni sud nalazi da odredba člana 80. stav 3. Zakona nije saglasna načelu jednakosti svih pred zakonom iz člana 21. stav 1. Ustava.
Takođe, Ustavni sud, polazeći od načela vladavine prava, koje podrazumeva pravnu izvesnost i sigurnost subjekata na koje se pravna norma odnosi, nalazi da je zakonodavac, u odnosu na neopravdano neizvršavanje obaveza iz sporazuma, imao obavezu da uredi pitanja umanjenja prava na materijalnu podršku, pre svega obim umanjenja, pravnu prirodu umanjenja (trajno ili privremeno umanjenje za određeni period), uslove pod kojima dolazi do umanjenja prava i uslove pod kojima dolazi do prestanka prava, postupak u kome se utvrđuje ispunjenost uslova za umanjenje ili prestanak prava, kao i da propiše pravnu zaštitu protiv odluke o umanjenju prava, kao i protiv odluke o prestanku prava iz razloga neopravdanog neizvršavanja preuzetih obaveza.
Na osnovu člana 168. stav 3. Ustava, odredbe člana 80. st. 3. i 4. Zakona o socijalnoj zaštiti navedenog u izreci prestaju da važe danom objavljivanja Odluke Ustavnog suda u „Službenom glasniku Republike Srbije”.
Izvor: Izvod iz propisa preuzet iz pravne baze „Propis Soft“, Redakcija Profi Sistem Com