U „Sl. glasniku RS“, br. 27/2018 objavljen je Zakon o prosvetnoj inspekciji (u daljem tekstu: Zakon) koji se primenjuje od 14. aprila 2018. god.
Kako se navodi u obrazloženju Predloga Zakona o prosvetnoj inspekciji (u daljem tekstu: Predlog), on ističe posebnost postupka i položaja inspekcije u oblasti prosvete u odnosu na Zakon o inspekcijskom nadzoru („Službeni glasnik RS”, broj 36/15), koji na opšti način uređuje inspekcijski nadzor.
Prema obrazloženju Predloga, Zakon sadrži objedinjene odredbe sistemskog Zakona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja („Službeni glasnik RS”, broj 88/17) i posebnih zakona kojima je uređena oblast prosvete i to:
–Zakona o predškolskom vaspitanju i obrazovanju („Službeni glasnik RS”, br. 18/10 i 101/17),
–Zakona o dualnom obrazovanju („Službeni glasnik RS”, broj 101/17),
–Zakona o obrazovanju odraslih („Službeni glasnik RS”, br. 55/13 i 88/17),
–Zakona o učeničkom i studentskom standardu („Službeni glasnik RS”, br. 18/10 i 55/13),
–Zakona o visokom obrazovanju („Službeni glasnik RS”, broj 88/17) i
–Zakona o udžbenicima („Službeni glasnik RS”, broj 68/15).
Predlog zakona na poseban način objedinjuje sve odredbe koje se odnose na inspekcijski nadzor, po nivoima obrazovanja, iz posebnih zakona u oblasti obrazovanja i vaspitanja, u jedan zakon.
Razlozi za donošenje
Kao razlog za donošenje Zakona o prosvetnoj inspekciji navodi se odredba člana 204. Zakona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja, u prelaznim i završnim odredbama, koji je stupio na snagu 7. oktobra 2017. godine, kojim je propisano da se do donošenja posebnog zakona kojim se bliže uređuje inspekcijski nadzor u oblasti obrazovanja i vaspitanja, primenjuju odredbe čl. 146 – 150. i člana 166. Zakona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja („Službeni glasnik RS”, br. 72/09, 52/11, 55/13, 35/15 – autentično tumačenje, 68/15 i 62/16 – US) u delu koji se odnosi na poveravanje poslova iz člana 146. st. 4. i 5. i člana 149. tog zakona.
Ciljevi koji se žele postići
Kako se navodi Zakon o prosvetnoj inspekciji ima za cilj:
– jedinstveno uređenje inspekcijskog nadzora, odnosno donošenje jednog zakona kojim će biti uređen inspekcijski nadzor u nadziranim subjektima za oblast obrazovanja;
– pokazatelj učinka na osnovu kog će se meriti ostvarenje zacrtanog cilja: donošenje Zakona o prosvetnoj inspekciji koji je usklađen sa odredbama Zakona o opštem upravnom postupku i Zakona o inspekcijskom nadzoru;
– izvor podataka koji će biti korišćeni tokom praćenja ostvarenja cilja: mišljenja nadležnog Ministarstva državne uprave i loklane samouprave o usklađenosti odredaba Zakona o prosvetnoj inspekciji sa odredbama krovnog, Zakona o opštem upravnom postupku i Zakona o inspekcijskom nadzoru, koje je obrađivač navedenih zakona, kao i mišljenje o usklađenosti sa navedenim zakonima Republičkog sekretarijata za zakonodavstvo;
Zakon o prosvetnoj inspekciji ima za cilj, da u skladu sa odredbama Zakona o inspekcijskom nadzoru, poveća broj preventivnih mera, savetodavnu ulogu prosvetne inspekcije, odnosno da se smanji broj naloženih mera prilikom obavljanja redovnih i vanrednih inspekcijskih nadzora, kao i manji broj kontrolnih nadzora nadziranih subjekata.
Pregled odredaba Zakona
U okviru uvodnih odredaba zakona, pored standardnih članova o predmetu zakona i prosvetne inspekcije, njenoj svrsi kao i rodnoj ravnopravnosti po pitanju gramatičkog muškog roda korišćenog u zakonu, odredbama čl. 5. Zakona propisano je da poslove prosvetne inspekcije obavlja inspektor u ministarstvu nadležnom za poslove obrazovanja i vaspitanja, u organu pokrajinske uprave nadležne za poslove obrazovanja i vaspitanja i gradskom i opštinskom organu nadležnom za poslove obrazovanja i vaspitanja.
Nadzor nad radom prosvetne inspekcije u obavljanju poverenih poslova vrši ministarstvo nadležno za poslove obrazovanja i vaspitanja, odnosno organ pokrajinske uprave nadležan za poslove obrazovanja i vaspitanja, u skladu sa ovim zakonom.
Kada su u pitanju uslovi koje mora da ispunjava prosvetni inspektor, oni su propisani čl. 6 Zakona, pa tako prosvetni inspektor može biti lice koje ima stečeno visoko obrazovanje na studijama drugog stepena (master akademske studije, master strukovne studije i specijalističke akademske studije), po propisu koji uređuje visoko obrazovanje, počev od 10. septembra 2005. godine, odnosno na osnovnim studijama u trajanju od najmanje četiri godine, po propisu koji je uređivao visoko obrazovanje do 10. septembra 2005. godine i koje ima najmanje pet godina radnog iskustva u struci. Ovo lice je u obavezi da položi državni stručni ispit i ispit za inspektora.
Drugi deo nosi naziv II. POSLOVI PROSVETNE INSPEKCIJE.
U skladu sa čl. 7. Zakona prosvetna inspekcija vrši inspekcijski nadzor nad primenom zakona i drugih propisa kojima se uređuje organizacija i način rada ustanova predškolskog vaspitanja i obrazovanja i osnovnog i srednjeg obrazovanja i vaspitanja, a naročito u pogledu:
1) postupanja ustanove u pogledu sprovođenja zakona, drugih propisa u oblasti obrazovanja i vaspitanja i opštih akata;
2) ostvarivanja prava i obaveza zaposlenog, učenika i njegovog roditelja odnosno drugog zakonskog zastupnika, utvrđenih propisima u oblasti obrazovanja i vaspitanja;
3) ostvarivanja zaštite prava deteta i učenika, njihovih roditelja, odnosno drugih zakonskih zastupnika, kao i zaštite prava zaposlenih;
4) obezbeđivanja zaštite deteta, učenika i zaposlenog od diskriminacije, nasilja, zlostavljanja i zanemarivanja, kao i ponašanja koje vređa ugled, čast ili dostojanstvo;
5) postupka upisa i poništavanja upisa u školu;
6) ispunjenosti propisanih uslova za sprovođenje ispita;
7) vođenja propisane evidencije koju vodi ustanova i utvrđivanje činjenica u postupku poništavanja javne isprave koju izdaje ustanova;
8) stranačkog organizovanja i delovanja.
U postupku verifikacije ustanove, obrazovnog profila, ostvarivanja nastavnih planova i programa, proširene delatnosti ustanove, statusne promene i promene naziva i sedišta ustanove, prosvetna inspekcija ispituje ispunjenost uslova i postupa u okviru svojih ovlašćenja. Kada utvrđuje ispunjenost uslova u postupku verifikacije ustanove, za osnovnu i proširenu delatnost, prosvetni inspektor zapisnikom konstatuje da li ustanova ispunjava uslove, u skladu sa zakonom kojim se uređuju osnove sistema obrazovanja i vaspitanja i propisa donetih na osnovu tog zakona i o tome obaveštava organ nadležan za donošenje rešenja u postupku verifikacije ustanova.
U skladu sa čl. 8. Zakona koji nosi naziv Poslovi inspekcijskog nadzora nad radom poslodavca za učenje kroz rad prosvetna inspekcija vrši inspekcijski nadzor nad radom poslodavca za učenje kroz rad učenika, u skladu sa ovim i posebnim zakonom.
U skladu sa čl. 9. Zakona koji nosi naziv Poslovi inspekcijskog nadzora nad radom ustanova za obrazovanje odraslih i javno priznatih organizatora aktivnosti prosvetna inspekcija vrši inspekcijski nadzor nad primenom zakona i drugih propisa kojima se uređuje organizacija i način rada ustanova za obrazovanje odraslih i javno priznatih organizatora aktivnosti, a naročito u pogledu:
1) postupka i uslova za izdavanje odobrenja osnovnoj i srednjoj školi i drugoj organizaciji, radi sticanja statusa javno priznatog organizatora aktivnosti;
2) postupka za izmenu odobrenja, statusne promene, promene sedišta, odnosno objekta ili kada javno priznati organizator uvodi novu aktivnost obrazovanja odraslih i
3) oduzimanja odobrenja za status javno priznatog organizatora aktivnosti.
U skladu sa čl. 10. koji nosi naziv Poslovi inspekcijskog nadzora nad radom visokoškolskih ustanova prosvetna inspekcija vrši inspekcijski nadzor nad primenom zakona i drugih propisa kojima se uređuje organizacija i način rada ustanova visokoškolskog obrazovanja, a naročito u pogledu:
1) obavljanja delatnosti visokog obrazovanja, u skladu sa dozvolom za rad;
2) upisa studenata;
3) postupka izbora organa upravljanja i poslovođenja i načina njihovog rada;
4) postupka izbora u zvanje i prijema u radni odnos nastavnika i saradnika i radnog angažovanja nastavnika i saradnika;
5) vođenja propisane evidencije.
Članom 11. koji nosi naziv Poslovi inspekcijskog nadzora nad radom ustanova u oblasti učeničkog i studentskog standarda prosvetna inspekcija vrši inspekcijski nadzor nad primenom zakona, drugih propisa i opštih akata kojima se uređuje organizacija i način rada ustanova učeničkog i studentskog standarda, osim kontrole koja se odnosi na stručno – pedagošku proveru rada ustanove, a naročito u pogledu:
1) ispunjenosti uslova u pogledu prostora, opreme, potrebnih stručnih i drugih zaposlenih za početak rada i obavljanje delatnosti ustanova učeničkog i studentskog standarda;
2) ostvarivanja prava i obaveza učenika, njihovih roditelja, staratelja i drugog zakonskog zastupnika, studenata, vaspitača, stručnih saradnika, direktora i drugih zaposlenih;
3) postupka prijema u ustanovu i izdavanja učeničke i studentske legitimacije;
4) vođenja propisane evidencije u ustanovi.
Kada su u pitanju Poslovi inspekcijskog nadzora nad radom zavoda članom 12. Zakona koji nosi ovaj naziv se navodi da prosvetna inspekcija u vršenju inspekcijskog nadzora nad radom zavoda vrši kontrolu rada u pogledu sprovođenja zakona kojim se uređuju osnove sistema obrazovanja i vaspitanja, posebnih zakona u oblasti obrazovanja, drugih propisa u oblasti obrazovanja i vaspitanja i opštih akata.
Kada su u pitanju Poslovi inspekcijskog nadzora nad radom centara za stručno usavršavanje članom 13. je porpisano da prosvetna inspekcija vrši inspekcijski nadzor nad radom centara u skladu sa ovim zakonom, zakonom kojim se uređuju osnove sistema obrazovanja i vaspitanja, drugim zakonom, podzakonskim i opštim aktom.
Poslovi inspekcijskog nadzora nad neregistrovanim subjektom propisani su čl. 14. Zakona, gde se navodi da prpsvetna inspekcija vrši inspekcijski nadzor nad neregistrovanim subjektom kojim se u smislu ovog zakona smatra svaki subjekt koji obavlja delatnost obrazovanja i vaspitanja, a koji nije upisan u registar u skladu sa zakonom i koji nema propisanu saglasnost za obavljanje delatnosti.
Članom 15. Zakona u pogledu Ovlašćenja prosvetnog isnpektora propisano je sledeće:
„U vršenju poslova inspekcijskog nadzora iz čl. 7-14. ovog zakona, prosvetni inspektor naročito:
1) nalaže zapisnikom otklanjanje nepravilnosti i nedostataka u određenom roku;
2) naređuje rešenjem izvršenje mere koja je naložena zapisnikom, a nije izvršena;
3) zabranjuje rešenjem sprovođenje radnji nadziranom subjektu koje su suprotne ovom zakonu, zakonu kojim se uređuju osnove sistema obrazovanja i vaspitanja, posebnom zakonu i opštem aktu;
4) privremeno zabranjuje rešenjem rad ustanove koja obavlja delatnost, a ne ispunjava zakonom propisane uslove u pogledu prostora, opreme i potrebnih stručnih i drugih radnika;
5) podnosi prijavu nadležnom organu zbog postojanja sumnje da je učinjeno krivično delo, privredni prestup, zahtev za pokretanje prekršajnog postupka, odnosno povredu zabrane diskriminacije, zabrane nasilja, zlostavljanja i zanemarivanja i zabrane stranačkog organizovanja;
6) obaveštava drugi organ ako postoje razlozi za preduzimanje mera za koje je taj organ nadležan;
7) vrši uvid u javne isprave i podatke iz registara i evidencija koje vode nadležni državni organi, organi autonomne pokrajine i organi jedinice lokalne samouprave i drugi imaoci javnih ovlašćenja ako su neophodni za inspekcijski nadzor, a nije mogao da ih pribavi po službenoj dužnosti, u skladu sa zakonom;
8) vrši uvid u ličnu ili drugu javnu ispravu sa fotografijom koja je podobna da se identifikuju ovlašćena lica u nadziranom subjektu kao i druga zaposlena lica;
9) uzima pisane izjave ovlašćenih lica u nadziranom subjektu i drugih zaposlenih lica i poziva ih da daju pisane izjave o pitanjima od značaja za inspekcijski nadzor;
10) nalaže nadziranom subjektu da u ostavljenom roku stavi na uvid opšte i pojedinačne akte, evidencije, ugovore i drugu dokumentaciju nadziranog subjekta od značaja za inspekcijski nadzor, a u obliku u kojem ih nadzirani subjekt poseduje i čuva;
11) obavlja druge poslove, u skladu sa zakonom.
Pored ovlašćenja iz stava 1. ovog člana, prosvetni inspektor u vršenju inspekcijskog nadzora nad radom visokoškolske ustanove ima ovlašćenja da:
1) poništi upis studenata u prvu godinu studija preko broja studenata utvrđenog u skladu sa odredbama zakona kojim se uređuje visoko obrazovanje;
2) poništi upis studenata koji je obavljen suprotno odredbama zakona kojim se uređuje visoko obrazovanje;
3) privremeno zabrani obavljanje delatnosti visokog obrazovanja, odnosno izvođenje studijskog programa pravnom licu koje tu delatnost obavlja suprotno odredbama zakona kojim se uređuje visoko obrazovanje, uverenju o akreditaciji, odnosno dozvoli za rad;
4) predloži ministru nadležnom za poslove obrazovanja i vaspitanja razrešenje organa poslovođenja, u skladu sa odredbama zakona kojim se uređuje visoko obrazovanje;
5) izrekne opomenu i naloži ili predloži mere i ostavi primereni rok za otklanjanje uočenih nezakonitosti;
6) u slučaju nepostupanja visokoškolske ustanove po aktu iz tačke 5) ovog stava, donosi rešenje kojim izriče mere za otklanjanje nezakonitosti i štetnih posledica i ispunjavanje propisanih obaveza;
7) predloži ministru nadležnom za poslove obrazovanja i vaspitanja razrešenje organa poslovođenja samostalne visokoškolske ustanove, koja u svom sastavu nema visokoškolske jedinice, ako nije postupio po aktu iz stava 2. tačka 6) ovog člana, odnosno da predloži rektoru da preduzme mere u skladu sa odredbama zakona kojim se uređuje visoko obrazovanje ako dekan nije postupio po aktu iz tačke 6) ovog stava;
8) nadležnom pravosudnom organu podnese krivičnu prijavu, prijavu za privredni prestup, odnosno zahtev za pokretanje prekršajnog postupka, odnosno izda prekršajni nalog ako kod nadziranog subjekta otkrije nezakonitost koja je kažnjiva po zakonu ili drugom propisu;
9) podnese prekršajnu prijavu protiv pravnog lica koje u pravnom prometu istupa pod nazivom visokoškolske ustanove u skladu sa odredbama zakona koji uređuje visoko obrazovanje, a koje nema dozvolu za rad izdatu u skladu sa zakonom;
10) vrši proveru verodostojnosti javne isprave koju izdaje visokoškolska ustanova;
11) preduzima druge mere za koje je odredbama zakona kojim se uređuje visoko obrazovanje ili drugim propisom ovlašćen.“
U skladu sa čl. 16. Zakona prosvetna inspekcija u obavljanju poslova iz svog delokruga, sarađuje sa organizacionom jedinicom ministarstva nadležnog za poslove obrazovanja i vaspitanja u čijem delokrugu je obavljanje stručno-pedagoškog nadzora, u cilju ostvarivanja i zaštite prava i obaveza dece i učenika, njihovih roditelja, odnosno drugog zakonskog zastupnika i zaposlenih.
Postupak inspekcijskog nadzora pokreće se u skladu sa odredbama zakona kojim je uređen inspekcijski nadzor, kao i na osnovu inicijative prosvetnog savetnika kada u postupku stručno-pedagoškog nadzora utvrdi nepravilnosti u radu ustanove, u skladu sa zakonom kojim se uređuju osnove sistema obrazovanja i vaspitanja, posebnim zakonima, podzakonskim i drugim aktima.
Treći deo koji nosi naziv III. POVERAVANJE POSLOVA obuhvata odredbe čl. 17, 18. i 19 koje se odnose na:
– Ovlašćenja ministarstva nadležnog za poslove obrazovanja i vaspitanja prema organima kojima su povereni poslovi inspekcijskog nadzora,
– Poveravanje poslova opštinskoj i gradskoj upravi i
– Poveravanje poslova u oblasti visokog obrazovanja i učeničkog i studentskog standarda.
Kada su u pitanju ovlašćenja ministarstva nadležnog za poslove obrazovanja i vaspitanja prema organima kojima su povereni poslovi inspekcijskog nadzora čl. 17. je porpisano:
„Prosvetni inspektor ministarstva nadležnog za poslove obrazovanja i vaspitanja u odnosu na organe kojima je povereno vršenje inspekcijskog nadzora, ima sledeća ovlašćenja:
1) priprema ministru nadležnom za poslove obrazovanja i vaspitanja predlog rešenja po žalbi protiv rešenja opštinske, odnosno gradske uprave donetog u vršenju inspekcijskog nadzora;
2) ostvaruje neposredan nadzor nad radom prosvetnog inspektora;
3) izdaje obavezne instrukcije za izvršavanje zakona i drugih propisa, za vršenje poslova i kontroliše njihovo izvršavanje;
4) organizuje zajednički nadzor sa inspektorima u organima kojima je povereno vršenje inspekcijskog nadzora;
5) traži izveštaje, podatke i obaveštenja o vršenju poverenih poslova inspekcijskog nadzora;
6) obavlja i druge poslove, u skladu sa zakonom kojim se na opšti način uređuje inspekcijski nadzor i zakonom kojim se uređuje državna uprava.
U vršenju nadzora nad radom organa kome je povereno vršenje inspekcijskih poslova, prosvetni inspektor ministarstva nadležnog za poslove obrazovanja i vaspitanja vrši neposredan uvid u ispunjenost uslova iz člana 6. ovog zakona, rad i postupanje prosvetnog inspektora, zapisnički konstatuje utvrđene nepravilnosti i određuje mere i rokove za njihovo otklanjanje.
Nepostupanje po merama za otklanjanje nepravilnosti iz stava 2. ovog člana predstavlja težu povredu dužnosti.
Ukoliko prosvetni inspektor ne otkloni nepravilnosti utvrđene zapisnikom u datom roku, prosvetni inspektor ministarstva nadležnog za poslove obrazovanja i vaspitanja je ovlašćen da, u skladu sa zakonom, predloži pokretanje disciplinskog postupka protiv tog inspektora, kao i protiv njegovog neposrednog rukovodioca. Prosvetni inspektor ministarstva nadležnog za poslove obrazovanja i vaspitanja ovlašćen je i da, u skladu sa zakonom, predloži udaljenje s rada ovih službenih lica protiv kojih se pokrene disciplinski postupak.“
Kada je u pitanju poveravanje poslova opštinskoj i gradskoj upravi, čl. 18. je porpisano:
„Poslove prosvetne inspekcije, propisane čl. 7-9. i čl. 13. i 14. ovog zakona, kao poverene, obavlja opštinska, odnosno gradska uprava.
Više opštinskih uprava može organizovati zajedničku prosvetnu inspekciju. Svaki prosvetni inspektor te zajedničke prosvetne inspekcije je mesno nadležan za celu teritoriju (područje) za koju je zajednička inspekcija organizovana.
Ministarstvo vrši neposredan inspekcijski nadzor ako ga opštinska, odnosno gradska uprava ne vrši, odnosno, ako u jedinici lokalne samouprave nije organizovan inspekcijski nadzor, a na teret sredstava jedinice lokalne samouprave.
Po žalbi protiv rešenja opštinske, odnosno gradske uprave donetog u vršenju inspekcijskog nadzora rešava ministarstvo nadležno za poslove obrazovanja i vaspitanja.
Ovlašćenja nadležnog ministarstva prema organima kojima su povereni poslovi, propisana članom 17. ovog zakona, kao i poslovi republičke prosvetne inspekcije i rešavanja po žalbi protiv prvostepenih rešenja, koji su propisani st. 3. i 4. ovog člana, poveravaju se autonomnoj pokrajini za jedinice lokalne samouprave na teritoriji autonomne pokrajine.“
Kada je u pitanju poveravanje poslova u oblasti visokog obrazovanja i učeničkog i studentskog standarda članom 19. je propisano:
„Poslove inspekcijskog nadzora nad radom visokoškolskih ustanova na teritoriji Autonomne pokrajine Vojvodine, utvrđene članom 10. i članom 15. st. 1. i 2. ovog zakona, kao poverene, obavlja preko svojih organa Autonomna pokrajina Vojvodina.
Poslove inspekcijskog nadzora nad zakonitošću rada ustanova učeničkog i studentskog standarda, na teritoriji Autonomne pokrajine Vojvodine, utvrđene članom 11. i članom 15. stav 1. ovog zakona, kao poverene, obavlja preko svojih organa Autonomna pokrajina Vojvodina.“
U delu IV koji nosi naziv PLANIRANJE INSPEKCIJSKOG NADZORA u čl. 20. propisano je da se godišnji plan inspekcijskog nadzora donosi za školsku odnosno radnu godinu čije je trajanje utvrđeno zakonom iz oblasti obrazovanja i vaspitanja.
Deo V PRELAZNE I ZAVRŠNE ODREDBE obuhvata najpre već započete postupke, te se u čl. 21. navodi da postupci inspekcijskog nadzora započeti pre stupanja na snagu ovog zakona okončaće se po odredbama propisa koji su bili na snazi do stupanja na snagu ovog zakona.
Članom 22. koji nosi naziv Donošenje podzakonskih akata je propisano da će ministar nadležan za poslove obrazovanja i vaspitanja u roku od 90 dana od dana stupanja na snagu ovog zakona doneti akt o utvrđivanju potrebnog broja prosvetnih inspektora u opštinskoj, odnosno gradskoj upravi. Navedeni akt se objavljuje u „Službenom glasniku Republike Srbije” i na internet stranici Ministarstva.
Kada je u pitanju Prestanak važenja propisa i drugih akata čl. 23. je propisano da danom stupanja na snagu ovog zakona, tačnije 14. aprila 2018. god., prestaju da važe:
– odredbe člana 204. Zakona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja („Službeni glasnik RS”, broj 88/17),
–odredbe člana 88. stav 1. – u delu koji se odnosi na poveravanje poslova inspekcijskog nadzora Autonomnoj pokrajini Vojvodini, kao i
-odredbe člana 91. st. 2-7. i odredbe člana 92. Zakona o učeničkom i studentskom standardu („Službeni glasnik RS”, br. 18/10 i 55/13).
Izvor: Izvod iz Zakona preuzet iz programa „Propis Soft“, Redakcija Profi Sistem Com
Izvor: Izvod iz obrazloženja Predloga Zakona preuzet sa sajta Narodne skuštine Republike Srbije (www.parlament.gov.rs)