Zakon o rehabilitaciji (u daljem tekstu: Zakon) objavljen je u „Sl. glasniku RS“, br. 92/2011 a primenjuje se od 15. decembra 2011. god. Stupanjem na snagu ovog zakona prestao je da važi Zakon o rehabilitaciji („Službeni glasnik RS”, broj 33/2006).
Novim zakonom uređuju se rehabilitacija i pravne posledice rehabilitacije lica, koja su iz političkih, verskih, nacionalnih ili ideoloških razloga, lišena života, slobode ili drugih prava do dana stupanja na snagu ovog zakona. Prava po osnovu rehabilitacije utvrđena novim zakonom stiču se i na osnovu pravnosnažnih sudskih odluka kojima su usvojeni zahtevi za rehabilitaciju, u skladu sa prethodnim zakonom a zahtev za rehabilitaciju može se podneti i ako je doneta pravnosnažna sudska odluka kojom je odbijen zahtev za rehabilitaciju prema odredbama prethodnog zakona.
Na prvo čitanje, novi zakon je mnogo opširniji i obuhvatniji, a pojedina rešenja uslovljena su donošenjem drugih propisa (npr. Zakon o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju, objavljen u „Sl. glasniku RS“, br. 72/2011).
1. Pojam rehabilitacije
Prema članu 3. zakona, rehabilitacija je utvrđivanje ništavosti, odnosno nepunovažnosti akata i radnji kojima su lica koja se rehabilituju, lišena života, slobode ili drugih prava iz političkih, verskih, nacionalnih ili ideoloških razloga.
Pravne posledice rehabilitacije za rehabilitovano lice i za druga lica određena ovim zakonom su mere uklanjanja i ublažavanja posledica ništavih, odnosno nepunovažnih akata i obuhvataju ostvarivanje određenih prava, o čemu će još biti reči.
Rehabilitacija može nastati:
– po sili zakona (zakonska rehabilitacija);
– sudskom odlukom (sudska rehabilitacija).
2. Lica na koja se rehabilitacija odnosi
Po odredbama ovog Zakona mogu biti rehabilitovana lica koja su lišena života, slobode ili drugih prava iz političkih, verskih, nacionalnih ili ideoloških razloga, ako su imala ili imaju prebivalište na teritoriji Republike Srbije ili državljanstvo Republike Srbije. Pravo na rehabilitaciju imaju i lica koja se, u skladu sa zakonom i drugim propisima, smatraju borcima narodnooslobodilačkog rata. Podsećanja radi, prema odredbama prethodnog zakona pravo na rehabilitaciju su imala lica čije je prebivalište bilo na teritoriji Republike Srbije.
Ne mogu se rehabilitovati i nemaju pravo na vraćanje oduzete imovine:
– pripadnici okupacionih snaga koje su okupirale delove teritorije Republike Srbije tokom Drugog svetskog rata i pripadnici kvislinških formacija, a koji su izvršili, odnosno učestvovali u izvršenju ratnih zločina, pod kojima se smatraju:
1) sva lica koja su proglašena za ratne zločince, odnosno učesnike u ratnim zločinima, odlukom vojnog suda ili drugog organa pod kontrolom Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije od dana oslobođenja određenog mesta (dan kada su pripadnici Narodnooslobodilačkog pokreta počeli efektivno da vrše vlast u određenom naseljenom mestu, koja se kasnije nije prekidala);
2) sva lica koja su sudovi i drugi organi Demokratske Federativne Jugoslavije i Federativne Narodne Republike Jugoslavije, kao i Državna komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača tokom Drugog svetskog rata proglasili da su ratni zločinci, odnosno učesnici u ratnim zločinima;
– lica koja su za vreme trajanja Drugog svetskog rata na teritoriji Republike Srbije lišena života u oružanim sukobima kao pripadnici okupacionih oružanih snaga i kvislinških formacija.
Licima koja nemaju pravo na rehabilitaciju ne smatraju se lica koja su do dana stupanja na snagu ovog zakona rehabilitovana, lica koja budu rehabilitovana po sili zakona, kao i lica za koja se u postupku utvrdi da nisu izvršila niti učestvovala u izvršenju ratnih zločina.
Po sili zakona rehabilituju se lica čija su prava i slobode povređena bez sudske ili administrativne odluke, kao i lica koja su sudskom ili administrativnom odlukom kažnjena:
1) za delo koje u vreme izvršenja radnje nije bilo određeno zakonom kao kažnjivo delo ili kaznom koja u vreme izvršenja dela nije bila propisana;
2) za krivično delo neprijateljske propagande zlonamernim i neistinitim prikazivanjem društvenopolitičkih prilika u zemlji iz člana 118. stav 1. Krivičnog zakonika („Službeni list FNRJ”, br. 13/51, 30/59 – prečišćeni tekst, 11/62, 31/62 i 37/62 i „Službeni list SFRJ”, br. 15/65, 15/67, 20/69 i 6/73);
3) za krivično delo iz člana 1. stav 3. (nedopuštena trgovina učinjena iz nehata) i člana 5. stav 2. u vezi sa stavom 1. tač. 1), 3), 4), 5), 6), 11) i 12) (privredna sabotaža u vidu oštećivanja, uništavanja, uklanjanja, propuštanja čuvanja i održavanja uređaja, sredstava za proizvodnju, sirovina i gotovih proizvoda, oštećivanje ili uništavanje useva, prinosa, inventara i objekata na poljoprivrednim gazdinstvima, prikrivanje, otuđivanje ili neopravadano propuštanje nabavke sirovna u cilju sprečavanja proizvodnje, zatvaranje i ograničaanje rada preduzeća bez opravdanog razloga, povreda čuvanja posloven tajne utvrđene propisima) iz Zakona o suzbijanju nedopuštene trgovine, nedopuštene špekulacije i privredne sabotaže („Službeni list DFJ”, broj 26/45 i „Službeni list FNRJ”, broj 56/46);
4) za krivično delo iz Zakona o suzbijanju nedopuštene trgovine, nedopuštene špekulacije i privredne sabotaže („Službeni list DFJ”, broj 26/45 i „Službeni list FNRJ”, broj 56/46) kada je protiv vlasnika preduzeća (radnje), odgovorne uprave pravnog lica, organa ili punomoćnika pravnog lica koji su upravljali preduzećem ili imanjem u svojini pravnog lica, povređena pretpostavka nevinosti primenom člana 11. tog zakona, prema kome se dokazivalo da lica nisu učinila delo a ne obratno;
5) za krivično delo iz člana 2. Zakona o zabrani izazivanja nacionalne, rasne i verske mržnje i razdora („Službeni list DFJ”, broj 36/45 i „Službeni list FNRJ”, broj 56/46), koje podrazumeva svaku agitaciju i propagandu, pisanje, izdavanje, rasturanje spisa u cilju izazivanja nacionalne, rasne i verske mržnje i razdora, ako je učinjeno samo radnjom pisanja;
6) zbog bekstva iz ustanove za izvršenje sankcija i drugih prinudnih mera u kojoj je izvršavana sankcija ili druga prinudna mera prema licu bez sudske ili administrativne odluke.
Po sili zakona rehabilituju se i lica:
– koja su na osnovu sudske ili administrativne odluke lišena slobode pod optužbom da su se izjasnili za Rezoluciju Informbiroa od 28. juna 1948. godine i držana u logorima ili zatvorima na teritoriji Federativne Narodne Republike Jugoslavije u periodu od 1949. do 1955. godine;
– koja su po principu kolektivne odgovornosti proglašena za ratne zločince, odnosno učesnike u ratnim zločinima, a koja nisu izgubila jugoslovensko državljanstvo i nisu izvršila ili učestvovala u izvršenju ratnih zločina.
– kojima je Ukazom Predsedništva Prezidijuma Narodne skupštine Federativne Narodne Republike Jugoslavije U. broj 392 od 8. marta 1947. godine („Službeni list FNRJ”, broj 64/47) ukinuto državljanstvo i konfiskovana celokupna imovina.
3. Nedostatak pravnog osnova
Pravo na rehabiltacija postoji u slučaju da je za gore navedena lica nastupila određena posledica (lišenje života, slobode ili drugih prava) bez valjanog pravnog osnova (iz razloga političke, verske, nacionalne ili ideološke prorode).
Da bi se rehabilitacija mogla sprovesti, potrebno je da je posledica, nastupila:
– bez sudske ili administrativne odluke organa Republike Srbije ili vojnih i drugih jugoslovenskih organa;
– na osnovu sudske ili administrativne odluke organa Republike Srbije ili vojnih i drugih jugoslovenskih organa, koja je doneta protivno načelima pravne države i opšteprihvaćenim standardima ljudskih prava i sloboda.
4. Teritorija i vremenski okvir
Republika Srbija sprovodi postupak rehabilitacije, ako je posledica po lica koja se rehabilituju nastupila do dana stupanja na snagu ovog zakona uz ispunjenje ostalih uslova:
– na teritoriji Republike Srbije;
– izvan teritorije Republike Srbije.
Republika Srbija nije odgovorna za radnje i akte okupacionih snaga za vreme trajanja Drugog svetskog rata na teritoriji Republike Srbije ali jeste za akte organa Republike Srbije (odnosno njenih prethodnica NRS, SRS) kao i za akte vojnih i drugih jugoslovenskih organa, ukoliko su ispunjeni ostali uslovi u pogledu lica.
5. Postupak
Postupak rehabilitacije propisan je članovima 6-19. Zakona. Ovde nećemo previše opisivati sam postupak, već dati samo neke važne naznake.
Postupak za rehabilitaciju pokreće se zahtevom, koji mogu podneti:
– lice čija se rehabilitacija traži;
– posle smrti lica čija se rehabilitacija traži, supružnik, vanbračni partner, deca (bračna, vanbračna, usvojena i pastorčad), potomci, preci, usvojioci, braća i sestre, ostali zakonski naslednici, testamentalni naslednici i pravno lice čiji je to lice bilo član, odnosno osnivač;
– pravno lice čiji je cilj zaštita sloboda i prava čoveka i građanina, uz svojeručno potpisani i od nadležnog organa overeni pristanak nekog od gore navedenih lica;
– javni tužilac u slučaju naročito teške povrede načela pravne države i opšteprihvaćenih standarda ljudskih prava i sloboda;
– deca lica čija se rehabilitacija traži, koja su za vreme trajanja povrede prava i slobode roditelja, rođena u ustanovama za izvršenje sankcija, odnosno koja su u tim ustanovama sa njima provela deo vremena ili su za to vreme rasla bez roditeljskog staranja jednog, drugog ili oba roditelja.
Ranije, zahtev za rehabilitaciju moglo je podneti svako zainteresovano fizičko ili pravno lice.
Takođe, propisana je sadržina zahteva kao i rok za podnošenje zahteva. Pravo na podnošenje zahteva za rehabilitaciju po ovom zakonu prestaje protekom pet godina od dana stupanja na snagu zakona. Ranije, pravo na podnošenje zahteva za rehabilitaciju nije zastarevalo.
O zahtevu za rehabilitaciju odlučuje sudija pojedinac u višem sud nadležnom za područje gde se nalazi prebivalište, odnosno sedište podnosioca zahteva ili mestu gde je izvršena povreda prava. O podnetom zahtevu se obaveštava ministarstvo nadležno za poslove pravosuđa a podnosiocu zahteva koji je fizičko lice ili pravno lice čiji cilj nije ostvarivanje dobiti u postupku rehabilitacije može se odobriti besplatna pravna pomoć. Sud može samostalno istraživati činjenice koje stranka nije iznela, a pribavlja dokaze i podatke od nadležnih državnih organa i organizacija, koji su dužni da ih dostave. Imena i podaci o rehabilitovanim licima objavljuju se u „Službenom glasniku Republike Srbije”.
6. Prava rehabilitovanih lica
Rehabilitovano lice ima pravo na:
1) penzijski staž – Rehabilitovanom licu priznaje se vreme lišenja slobode kao poseban penzijski staž u dvostrukom trajanju, priznaje se vreme nezaposlenosti po prestanku lišenja slobode kao poseban penzijski staž u efektivnom trajanju, a najduže dve godine, ako je nezaposlenost nastupila zbog povrede prava i sloboda u smislu ovog zakona.
2) mesečnu novčanu naknadu (poseban dodatak) – Rehabilitovano lice kome je priznat poseban staž u trajanju od najmanje osam godina ima pravo na mesečnu novčanu naknadu (poseban dodatak), u visini od 50% od prosečne mesečne plate u Republici Srbiji u prethodnoj godini.
3) zdravstvenu zaštitu i zdravstveno osiguranje – Rehabilitovano lice koje nije zdravstveno osigurano ima pravo na zdravstvenu zaštitu i druga prava iz zdravstvenog osiguranja kao osiguranik. Ovo pravo pod uslovom nisu zdravstveno osigurana, ostvaruju i deca rehabilitovanog lica, koja su za vreme trajanja povrede prava i slobode roditelja, rođena u ustanovama za izvršenje sankcija, odnosno koja su u tim ustanovama sa njima provela deo vremena ili su za to vreme rasla bez roditeljskog staranja.
4) pravo na vraćanje konfiskovane imovine, odnosno obeštećenje za konfiskovanu imovinu – Rehabilitovano lice ima pravo na vraćanje konfiskovane imovine ili oduzete imovine, odnosno obeštećenje za tu imovinu, u skladu sa zakonom koji uređuje vraćanje oduzete imovine i obeštećenje za oduzetu imovinu. Ovo pravo mogu ostvariti i naslednici rehabilitovanog lica.
5) pravo na rehabilitaciono obeštećenje – Rehabilitovano lice ima: pravo na obeštećenje za materijalnu štetu nastalu zbog povrede prava i sloboda, pravo na vraćanje naplaćenih novčanih kazni i troškova postupka, u revalorizovanom iznosu i pravo na naknadu nematerijalne štete za duševne bolove zbog lišenja slobode. Pravo na rehabilitaciono obeštećenje imaju i deca rehabilitovanog lica, koja su rođena ili provela deo vremena u ustanovama za izvršenje sankcija, ili su rasla bez roditeljskog staranja, kao i bračni drug, deca i roditelji, odnosno braća, sestre i vanbračni partner rehabilitovanog lica, s tim što ova lica imaju pravo na naknadu nematerijalne štete za duševne bolove zbog smrti rehabilitovanog lica, pod uslovom da je između njih i umrlog rehabilitovanog lica postojala trajnija zajednica života. O zahtevu za rehabilitaciono obeštećenje odlučuje Komisija za rehabilitaciono obeštećenje.
7. Kratak komentar
Iako je zakon, kao što je već rečeno, mnogo opširniji i obuhvatniji, opšti zaključak je da ovim propisom neće biti ispravljene sve nepravde, ali će njegovom primenom verovatno biti učinjene i neke nove. U ovom tekstu ne postoji namera da se sudi i presuđuje, niti daje konačan stav i mišljenje, već da se problem izloži i da na razmatranje. Zakonodavac i ovde, kao i u slučaju Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju (čija je primena direktno uslovila pojedina rešenja u ovom zakonu), jeste bio u nezavidnoj situaciji.
Zamerka se i ovde se kreće prvenstveno u pogledu relativizovanja i izjednačavanja. Problem je u generealizaciji. Nisu svi zločinci isti (postoje veći i manji zločini), ali je svim učiniocima zajedničko da su nekakvo nedopušteno delo učinili. Sama konstrukcija, koja je osnov prava na rehabilitaciju i kaže da to pravo imaju lica koja su iz političkih, verskih, nacionalnih ili ideoloških razloga, lišena života, slobode ili drugih prava, je vrlo diskutabilna.
Ako je neko lice pretrpelo neku posledicu bez valjanog postupka i bez donete odluke, takvo postupanje jeste nezakonito i nepravedeno, ali se to lice (po mišljenju autora ovog teksta) ne može automatski smatrati ispravnim samo zato što je postupak bio loš, već bi postupak trebalo sprovesti ili ponoviti, te utvrditi činjenice. Zakonski termin „nevin“ podrazumeva i one oslobođene iz formalnih razloga, a ciljevi ovog zakona su više na terenu pravde i pravičnosti nego prava (u formalnom smislu).
Ustvari, ovde se ponovo radi o nekom ideološkom pristupu, ali sa nedovoljno utvrđenim parametrima. Mi smo država u kojoj se istorija još uvek piše i tumači (umesto da samo tretira činjenice), a tome šta se i kako zbivalo, ne postoji jedinstven stav. U takvoj situaciji, davanje konačnog suda o nečijim postupcima i delima je vrlo nezahvalno.
Zakonom su obuhvaćeni politički ili ideološki razlozi, ali se u praksi domaćih sudova taj pojam pokazao kao veoma „rastegljiv“. Ovde moramo reći, mnogo lica jeste osuđeno samo zato što su bili pripadnici neke grupe ili politički aktvini pre i za vreme rata, ali ne treba zaboraviti da postoje mnogi slučajevi gde postoji osnov za krivicu.
Navešćemo jedan od primera iz sudske prakse, gde je lice osuđeno na zatvorsku kaznu (koju nije izdržalo u celosti) za pokušaj ubistva mesnog partijskog funkcionera, zato što je po sopstvenom priznanju, bio ideološki protivnik nove vlasti i dobio takvo naređenje od svojih istomišljenika. Navedeno lice je skorašnjom presudom rehabilitovano jer je osuđeno iz „političkih i ideoloških razloga“. Može biti da su razlozi njegovog delovanja bili političkih i ideološki, ali delo svakako ne može biti svrstano u tu kategoriju, jer se radi o krivičnom delu učinjenom protiv života i tela, i to nakon završetka rata. Politički i ideološki razlozi ne opravdavaju ubistvo, čak ni za vreme ratnih operacija.
Dalje, barata se pojmovima „okupacione snage i kvislinške formacije“, bez neke precizne definicije tih pojmova. Zakon kaže da se ne mogu rehabilitovati pripadnici okupacionih snaga koje su okupirale delove teritorije Republike Srbije tokom Drugog svetskog rata i pripadnici kvislinških formacija, a koji su izvršili, odnosno učestvovali u izvršenju ratnih zločina, što znači da ostali pripdanici tih formacija mogu bez ikakvih uslova?!
Da bi malo pojasnili filozofski aspekt ovog dela priče, moramo uzeti neke validne stavove i definicije i pojasniti ovu materiju. Pojam „okupacione snage“ podrazumeva vojnu silu jedne države koja je okupirala (privremeno zauzela) teritoriju druge suverene države. U našem slučaju tu se mogu svrstati i domaći državljani koji su za vreme rata po osnovu podele Kraljevine Jugoslavije između okupacionih sila, postali državljni druge države i služili u vojsci te druge države, ili joj dobrovoljno pristupili, odnosno postali vojnik na bilo koji način, uključujući i prisilnu mobilizaciju. Pitanje za razmatranje je, ako su određene države, odnosno režimi koji su njima upravljali bili fašistički, tj. nacistički (takvima nedvosmisleno definisani od strane međunarodne zajednice i novih vlasti tih istih država) i sprovodile takvu politiku (koja uključuje i zločine genocida i sl.), da li su dostojni rehabiltacije pripadnici njihovih oružanih snaga, koji nisu lično počinili ratni zločin, samim postojenjem činjenice da su služili u takvoj formaciji, sve i da su prisilno mobilisani. O dobrovoljcima ne treba raspravljati, ali i kod onih koji su tamo zalutali morala je postojati svest o tome gde se nalaze i šta čine. Pristajanje i nereagovanje na zločin je isto tako zločin.
S druge strane, što je mnogo veći problem, nigde nisu jasno odvojeni pripadnici domaćih (srpskih) vojnih formacija koje su se borile na strani sila osovine. Neke od ovih formacija ne može da opravda čak ni klimava konstrukcija „političkih i ideoloških razloga“ ma koliko je slobodno tumačili. Navešćemo kao primer Srpski dobrovoljački korpus, čiji pripadnici su bili isključivo ideološki dobrovoljci, i koji nikada nisu učestvovali u borbama protiv okupacionih snaga (već isključivo za njihov račun), za razliku od, recimo, pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini koji to u više potvrđenih slučajeva jesu. Iako je Uredbom o načinu ostvarivanja prava pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini i Ravnogorskog pokreta u oblasti boračko-invalidske zaštite (“Sl. glasnik RS”, br. 51/2005) pripadnicima tih formacija priznat status i prava učesnika Narodnooslobodilačkog rata, njihova prava uloga je još uvek predmet rasprave. Pre svega postojalo je više formacija koje su se kolokvijalno nazivale “četnici”, od koji se samo deo bili tzv. “Ravnogorci”, odnosno Jugoslovenska vojska u otadžbini. Kako se odrediti prema formaciji Koste Pećanca (uz svo uvažavanje njegovih dela od pre i za vreme Prvog svetskog rata) koja je sebe takođe nazivala četnici, ali je i deklarativno priznala da je uz sile osovine. Drugo, ono što bi formaciju svrstavalo kao jednu operativnu celinu je efektivna centralizovana komanda, tj, komandni lanac, koji nije postojao čak ni između onih koji su sebe nazivali istim imenom. Ono što je još spornije, je činjenica da je bilo grupa koje su se borile malo na jednoj, malo na drugoj strani.
Posebna priča su pripadnici oružanih formacija država koje su formirane od strane okupacionih sila i postojale na teritoriji bivše Jugoslavije samo za vreme rata (Srpska državna straža u Srbiji ili Domobrani i Ustaše u Nezavisnoj državi Hrvatskoj). Kakav će biti njihov status, ako uzmemo u obzir karakter tih država i dešavanja na njihovim teritorijama.
Ovaj deo priče završićemo konstatacijom da se nikako ne može biti istovremeno na dve strane, a izbor strane uvek vodi do određenih posledica.
S druge strane, osim kruga lica koja mogu biti rehabilitovana, sporna su i neka dela za koje bi se mogla tražiti rehabilitacija (na primer dela u vezi sa Zakonom o suzbijanju nedopuštene trgovine, nedopuštene špekulacije i privredne sabotaže). Naravno, ovde nije sporno da se ne može dokazivati nevinost, nego krivica, ali bez obzira da li je neko delo učinjeno s namerom (a pogotovo tada) ili iz nehata, ukoliko je nešto zabranjeno propisima neke države, onda je krivično delo. Pitamo, kako konkretno krivično delo iz oblasti privrede prevesti na polje političkih i ideoloških razloga?
I na kraju po, mišljenju autora, najvažnije. Gledanje na nečiju ličnost i delo je uvek stvar subjektivnog pristupa, pogotovo ako se radi o bliskim licima. Neko može biti dobar otac a s druge strane može počiniti ratni zločin. Pitanje za razmišljanje je, kada se nešto o nekome ili nečemu trvdi (da jeste ili nije), da li se u potpunosti može iskjučiti subjektivni pristup i govoriti o nečemu što se dešavalo pre pola veka, pogotovo o stvarima koje se ne mogu razumeti bez, opet, subjektivnog pristupa učesnika i u kontekstu okolnosti u kojima su se nalazili.