Konvencija o građanskopravnim aspektima međunarodne otmice dece od 25. oktobra 1980. (Sl. list SFRJ-Međunarodni ugovori br. 7/1991) izuzetno je značajan dokument Haške konferencije za međunarodno privatno pravo.
Uprkos činjenici da je konvenciju do kraja 2006. godine ratifikovalo preko 70 zemalja, da je kod nas na snazi još od 1991. godine, primena ove potencijalno izuzetno korisne konvencije u Srbiji nije zaživela. Domaći državni organi, očigledno nedovoljno upućeni i nespremni za njenu primenu, često ignorišu njeno postojanje.
Konvencija nastoji da pruži pravnu zaštitu dece koja su poverena jednom od roditelja na staranje, a koju je potom u inostranstvo nezakonito odveo i zadržao drugi roditelj ili njegovi srodnici. Najčešći cilj roditelja – otmičara (iako Konvencija nigde, osim u naslovu, ne govori o otmici, već o nezakonitom odvođenju i zadržavanju dece) je da u inostranstvu izdejstvuje novu, za sebe povoljniju, odluku o staranju nad decom.
Konvencija ne omogućava meritorno odlučivanje o staranju nad detetom, već obezbeđuje hitan povratak nezakonito odvedene ili zadržane dece i za cilj ima uspostavljanje ranijeg faktičkog stanja. Time se pravo na staranje koje postoji po pravu države u kojoj je dete pre odvođenja bilo stalno nastanjeno poštuje u svim drugim državama ugovornicama.
Svaka država – potpisnica konvencije dužna je da odredi sopstveni centralni organ čijim posredstvom će se ostvarivati obaveze naložene konvencijom. Centralni organi su dužni da međusobno sarađuju kako bi se obezbedili što hitnije vraćanje deteta. Centralni izvršni organ u Srbiji je Ministarstvo pravde.
Konvencija se primenjuje na decu do 16 godina starosti, koja su sa teritorije jedne države članice u kojoj su bila stalno nastanjena odvedena na teritoriju druge države članice. Ukoliko je odvođenje odnosno zadržavanje nezakonito naložiće se hitan povratak deteta u državu njegovog stalnog nastanjenja u roku od 6 nedelja od dana pokretanja postupka.
Konvencija kaže da je odvođenje odnosno zadržavanje deteta nezakonito:
a) ako predstavlja povredu prava na staranje koje je dobilo lice, institucija ili bilo koje drugo telo, kolektivno ili pojedinačno, po zakonu države u kojoj je dete bilo stalno nastanjeno pre odvođenja ili zadržavanja;
b) ako su se u vreme odvođenja ili zadržavanja ta prava ostvarivala, kolektivno ili pojedinačno, ili bi se ostvarivala da nije došlo do odvođenja ili zadržavanja.
Prava na staranje pomenuta u tački a) stava 1. mogu se steći pre svega sprovođenjem zakona, ili na osnovu sudske ili upravne odluke, ili na osnovu sporazuma koji ima pravno dejstvo po zakonu odnosne države.
To znači da je odvođenje nezakonito ako predstavlja povredu prava na staranje po zakonu države u kojoj je dete bilo stalno nastanjeno i ako je to pravo istinski vršeno ili bi bilo vršeno da nije došlo do odvođenja ili zadržavanja deteta. Pritom nije potrebno da postoji odluka o poveravanju deteta nadležnih organa države iz koje je dete odvedeno. Dovoljno je da pravo na staranje roditelja kome je dete oteto proizilazi iz zakona te države.
Bilo koje lice, institucija ili drugo telo koje tvrdi da je odvođenjem ili zadržavanjem deteta povređeno pravo na staranje može se obratiti centralnom izvršnom organu države u kojoj se nalazi mesto stalnog boravka deteta ili centralnom izvršnom organu koje druge države ugovornice za pomoć u obezbeđivanju povratka deteta. Molba mora da sadrži podatke o podnosiocu, detetu i licu za koje se tvrdi da je odvelo ili zadržalo dete, činjenice na kojima se zasniva molba za povratak deteta, kao i sve raspoložive informacije u vezi sa mestom gde se dete nalazi i identitetom lica sa kojim se pretpostavlja da je dete.
Ako centralni organ koji primi molbu ima razloga da veruje da se dete nalazi u nekoj drugoj državi ugovornici, bez odlaganja će direktno dostaviti molbu centralnom izvršnom organu te države ugovornice i obavestiti o tome centralni organ koji upućuje molbu ili podnosioca molbe, zavisno od slučaja.
Centralni organ države u kojoj se nalazi dete preduzeće ili naložiti da se preduzmu sve potrebne mere radi obezbeđivanja dobrovoljnog povratka deteta. Organi država ugovornica će hitno sprovesti postupak za povratak deteta.
Nadležni organi države u koju je dete odvedeno naložiće hitan povratak deteta ako je od otmice do pokretanja postupka proteklo manje od godinu dana. Dete se vraća i ako je postupak pokrenut nakon isteka roka od godinu dana ako se ne dokaže da se dete prilagodilo novoj sredini. Organi države u kojoj se dete nalazi nisu dužni da nalože povratak deteta ako lice, institucija ili drugo telo koje se suprotstavljaju njegovom povratku dokaže da lice, institucija ili drugo telo koje se stara o ličnosti deteta nije stvarno ostvarivalo pravo na staranje u vreme odvođenja ili zadržavanja ili da se bilo saglasilo ili naknadno pristalo na odvođenje ili zadržavanje ili da postoji ozbiljna opasnost da bi povratak izložio dete fizičkoj opasnosti ili psihičkoj traumi ili ga na drugi način doveo u nepovoljan položaj.
Povratak deteta se može odbiti i ako se dete suprotstavlja povratku, a pritom je napunilo godine i steklo stepen zrelosti pri kome je potrebno uzeti u obzir njegovo mišljenje.
Nadležni organi države ugovornice mogu, pre izdavanja naloga o povratku deteta tražiti da podnosilac molbe pribavi od organa države u kojoj se nalazi mesto stalnog boravka deteta odluku ili druge dokaze da je odvođenje ili zadržavanje deteta bilo nezakonito.
Organi države u koju je dete preseljeno ili u kojoj je zadržano neće moći da rešavaju o meritumu prava na staranje posle prijema obaveštenja o nezakonitom odvođenju ili zadržavanju deteta sve dok se ne utvrdi da se dete neće vratiti na osnovu ove konvencije ili, ako nije podnesena molba na osnovu ove konvencije, u razumnom periodu posle prispeća obaveštenja. Činjenica da je lice koje je otelo dete izdejstvovalo odluku o pravu na staranje neće predstavlajti prepreku za vraćanje deteta u zemlju njegovog stalnog nastanjenja.
Povratak deteta može se odbiti ako bi to predstavljalo kršenje osnovnih principa zaštite ljudskih prava i osnovnih sloboda države kojoj je upućen zahtev, što predstavlja rezervu javnog poretka.
O molbi za povratak deteta u zemlju njegovog stalnog nastanjenja u Srbiji odlučuje sud u vanparničnom postupku.
Ima autora koji ukazuju na to da Konvencija ostvaruje svoje preventivno dejstvo samo ako se njene odredbe o mogućnosti odbijanja zahteva za povratak deteta tumače restriktivno. U Srbiji se njeno postojanje obesmišljava na dva načina – najpre kada se, protivno odredbama i duhu Konvencije, odluke stranih sudova o poveravanju dece na čuvanje i vaspitavanje jednom roditelju podvrgavaju egzekvaturi, a potom i kada se, nakon sprovedenog postupka priznanja, oduzimanje deteta od roditelja “otmičara” i njegovo vraćanje u zemlju uobičajenog boravišta sprovodi prema odredbama Zakona o izvršnom postupku.
Upravo ovakvim delanjem domaći organi direktno krše odredbe člana 14 Konvencije i stav Vrhovnog suda Srbije u Beogradu (Rev. br.582/08 od 3.4.2008. godine) da je u ovakvim slučajevima pravilno neposredno primenili sudske odluke inostranih sudova, bez sprovođenja posebnog postupka za priznanje istih.
Korišćena literatura:
Međunarodno privatno pravo, prof dr Aleksandar Jakšić, Diagonale 2008. Beograd
Međunarodno privatno pravo, prof.dr Tibor Varadi, prof.dr Bernadet Bordaš, prof.dr Gašo Knežević, prof. dr Gašo Knežević, doc.dr Vladimir Pavić, Službeni glasnik 2007, Beograd